ಉತ್ಥಾನ - ಸದಭಿರುಚಿಯ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆ

ಉತ್ಥಾನ - ಸದಭಿರುಚಿಯ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆ

  • ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ದೂರದ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಳೆದವರು ಮತ್ತು ಆನಂತರ ಅಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದವರಾಗಿದ್ದರೂ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಬಗೆಗೆ ನಿರಂತರ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಿರುವವರು ಕವಿ-ಸಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಡಾ| ಕೆ.ವಿ. ತಿರುಮಲೇಶ್. ಅವರು ಕವಿ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗರಿಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡ ನವ್ಯಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳವಳಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಬರೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿ ಮುಂದೆ ಬಹುಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆದವರು. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಚಿಂತನಪ್ರಣಾಳಿಗಳನ್ನು ವಿಪುಲವಾಗಿ ಓದಿಕೊಂಡಿರುವ ತಿರುಮಲೇಶ್ ಪತ್ರಿಕಾ ಅಂಕಣ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಕಡೆ ಆ ಕುರಿತು ಅಪಾರವಾಗಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ, ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಮೌಲಿಕ ಕೃತಿಗಳ ರಚನೆಯಿಂದ ಇವರು ಕವಿ ಅಡಿಗರ ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿನ ಓರ್ವ ಪ್ರಮುಖರೆನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗರ ಜನ್ಮಶತಾಬ್ದದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಕವಿ ಅಡಿಗರನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಬಲ್ಲವರಾದ  ಡಾ|ತಿರುಮಲೇಶ್ ಅವರನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಡಾ| ತಿರುಮಲೇಶ್ ಅವರು ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಎಳೆಎಳೆಯಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ್ದಾರೆ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಕಾರ ಕವಿ ಎಂ. ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗರು ಎಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ? ಸುದೀರ್ಘವಾದ ಈ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಯಾವ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ? ಅಥವಾ ಹೊರಗೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆಯೆ?

    ಉತ್ತರ: ಪರಂಪರೆಯೆಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಯಾವುದೊಂದು ದೇಶದಲ್ಲೂ ಭಾ?ಯಲ್ಲೂ ಅದು ಯಾವತ್ತೂ ಸ್ವಯಂಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಅಥವಾ ಏಕತಾರಿಯ ಹಾಗೆ ಸರಳವಾಗಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಲವು ಧ್ವನಿಗಳು ಸೇರಿಯೇ ಒಂದು ಪರಂಪರೆಯಾಗುವುದು. ಈ ಧ್ವನಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ ಕೆಲವು ಸಾಮ್ಯತೆಗಳು ಕಂಡುಬರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ; ಅಂಥ ಸಾಮಾನ್ಯತೆಗಳಿರುವ ರಚನೆಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೇ ಸೇರುತ್ತವೆ, ಒಂದೇ ತರಹದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇರುವಂತೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಜೈನಕವಿಗಳ ಕಾವ್ಯಗಳು, ಶಿವಶರಣರ ವಚನಗಳು, ಷಟ್ಪದಿ ಕಾವ್ಯಗಳು, ನವೋದಯ ಕವಿತೆಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿ. ಜೈನಕವಿಗಳ ಚಂಪೂ ಕಾವ್ಯಗಳಿಗೂ ಶಿವಶರಣರ ವಚನಗಳಿಗೂ ಇರುವ ಕಾಲದ ಅಂತರ ಕಿರಿದು, ಆದರೆ ಉಳಿದಂತೆ ಅಂತರ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದು. ನಿಮ್ಮ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ವಚನಗಳ ಕುರಿತಾಗಿಯೂ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೇಳಬಹುದಿತ್ತು ಅಲ್ಲವೇ? ಅವು ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಪರಂಪರೆಗೆ ಸೇರುತ್ತವೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬುದಾಗಿ. ಈಗಲಾದರೆ ಅವು ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಪರಂಪರೆಯ ಅಂಗವೇ ಆಗಿ ನಮಗೆ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಅಡಿಗರ ನೆಲೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ವರೆಗಿನ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಎಷ್ಟು ಭಿನ್ನರಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಪರಂಪರೆಗೆ ಸೇರಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಭಿನ್ನರಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ, ಇರುತ್ತಲೇ, ಅವರು ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದತ್ತವಾದುದಕ್ಕೆ ಅಂಥದ್ದನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೇರಿಸುವುದರಿಂದ ಪರಂಪರೆ (ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಎಂದು ಅಂದುಕೊಳ್ಳಿ ಬೇಕಾದರೆ) ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ನಿಜ, ಆದರೆ ಬಹುಕಾಲ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದರೆ ಅದು ನಿಂತ ನೀರಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಸತನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಾಗಲೇ ಅದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳ್ಳುವುದು. ಅಡಿಗರು ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಸಿದ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಂಚಲನವನ್ನು ಯಾರೂ ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಪರಂಪರೆಯ ಹೊರಗೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಂಪರೆಯ ಭಾಗವೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಅವರ ನಂತರದವರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ, ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ವಿಷಯ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ನವ್ಯಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳವಳಿಗೆ ಅವರೇ ಮೂಲಪುರುಷರೆಂದು ಹೇಳಬಹುದೇ? ಅಥವಾ ಗೋಕಾಕರು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವರ ಸೇರ್ಪಡೆಯೊಂದಿಗೆ ಅದು ಆರಂಭವಾಯಿತೆ?

    ಉತ್ತರ: ಈ ಮೂಲವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಹುಡುಕುವುದು ಒಂದು ಜಟಿಲ ಸಮಸ್ಯೆ. ನವ್ಯ ಎಂದ ತಕ್ಷಣ ನಮಗೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುವುದು ಅಡಿಗರು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತಿಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ನವ್ಯಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳವಳಿಯ ಮೂಲಪುರುಷರೆಂದು ಕರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೇನೂ ತಕರಾರಿಲ್ಲ. ತಕರಾರಿರುವುದು ‘ಮೂಲಪುರುಷ’ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ. ಅದು ಆಧುನಿಕ ಈಥೋಸ್‌ಗೆ ಹಿಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ’ನವ್ಯಕಾವ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗೋಕಾಕರಿಗೆ ಒಯ್ಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದ ಗೋಕಾಕರು ೧೯೩೬- ೩೮ರಲ್ಲಿ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಲ್ಲಿ ಆನರ್ಸ್ ಗಳಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದರು. ಆನಂತರ ಅವರ ’ಸಮುದ್ರ ಗೀತಗಳು’ ಕವನ ಸಂಕಲನ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಹಿನ್ನೋಟದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಅವರ ಕವಿತೆಗಳು ’ನವ್ಯ’ವೆಂದು ಅನಿಸದೆ ಇದ್ದರೂ, ಅವು ಅಂದಿನ ಮಾದರಿಯ ನವೋದಯ ಲಿರಿಕ್ಸ್ ಖಂಡಿತಕ್ಕೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸತನದ ತುಡಿತಗಳಿದ್ದುವು. ಮುಕ್ತಛಂದಸ್ಸಿನ ತುಯ್ತಗಳಿದ್ದುವು. ಗೋಕಾಕರ ಪ್ರಯೋಗಶೀಲತೆಯನ್ನು ನಾವು ’ಸಮುದ್ರ ಗೀತಗಳು’ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ನವ್ಯತೆಯ ಕುರಿತು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆದವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರು ಅವರು. ಆದರೂ ಒಬ್ಬ ’ನವ್ಯಕವಿ’ಯಾಗಿ ಅವರು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದು ನಿಜ. ಇನ್ನು ಗೋಕಾಕರಲ್ಲದೆ, ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ತಂದವರಲ್ಲಿ ಮಾಸ್ತಿ, ಡಿ.ವಿ.ಜಿ., ಕಾರಂತ, ಎಸ್.ವಿ. ರಂಗಣ್ಣ, ಶ್ರೀರಂಗ, ಎ.ಎನ್. ಮೂರ್ತಿರಾವ್, ಕೈಲಾಸಂ ಮುಂತಾದವರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ನಾನು ಕೇವಲ ಕವಿತೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆಧುನಿಕ ಮನಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅಡಿಗರ ’ಚಂಡೆ ಮದ್ದಳೆ’ ಕವನ ಸಂಕಲನ ೧೯೫೪ರಲ್ಲಿ ಬಂತು, ಅದರೊಂದಿಗೆ ನವ್ಯಕಾವ್ಯ ಕೂಡ. ಅಡಿಗರನ್ನು ಆ ಕಾಲದ ಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದು ನೋಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವತಃ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದ ಅಡಿಗರ ಮೇಲೆ ಆದ ಆಧುನಿಕ ಇಂಗ್ಲಿ? ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎಲಿಯಟ್‌ನ “ದ ವೇಸ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡ್” ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು, ಮರೆಯಬಾರದು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಭ್ರಮನಿರಸನ ತಮ್ಮನ್ನು ಹೊಸ ಹಾದಿ (ಎಂದರೆ ನವ್ಯದ ಹಾದಿ) ಹಿಡಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿತು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅಡಿಗರು. ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ತಂದಿತು ಎನ್ನುವುದು ನಿಸ್ಸಂದೇಹ.

    ನನ್ನ ಮತ್ತು ಓರಗೆಯವರ ಮೇಲೆ ಅಡಿಗರ ಪ್ರಭಾವ ಹೇಗಿತ್ತು ಎಂದರೆ ಅದು ನಮಗೊಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ. ಆಗ ನಮಗೆ ಕವಿಯಾಗುವುದೆಂದರೆ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಬಂಧನವನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆಯುವುದೇ ಆಗಿತ್ತು; ಅದುವೇ ನಿಜವಾದ ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಿಯೆ ಎನಿಸಿತು. ಅದೇ ಸಮಯಕ್ಕೆ ವ್ಯಕ್ತಿವಿಶಿ?ವಾದವೂ (ಎಗ್ಸಿಸ್ಟೆನ್ಶಿಯಲಿಸಂ , ಅಸ್ತಿತ್ವವಾದ) ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಬಂತು ಎಂಬುದನ್ನು ಮರೆಯಬಾರದು; ಇದರಲ್ಲಿ ಅಡಿಗರ ಕೈವಾಡ ಇರಲಿಲ್ಲ,; ಅನಂತಮೂರ್ತಿ , ಲಂಕೇಶ್ ಮುಂತಾದ ಅಡಿಗರ ಅನುಯಾಯಿಗಳದು ಇತ್ತು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಕಾವ್ಯ-ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ನಿರಂತರ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಚಳವಳಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ತಮ್ಮದು ಸಹಮತವೆ? ಆಕ್ಷೇಪ ಇದೆಯೆ? ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೇ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತಾರಾ?

    ಉತ್ತರ: ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ಚಳವಳಿಗಳಿಲ್ಲ, ಚಳವಳಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿರಬಹುದು. ಹೊಸತೊಂದು ಬಂದರೆ ಅದರ ಕುರಿತು ಉತ್ಸಾಹ ತೋರಿಸುವುದು ಅಥವಾ ನಿರುತ್ಸಾಹ ತೋರಿಸುವುದು ಸಾಹಿತ್ಯ- ಕಲಾಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಇತರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ- ವೈಚಾರಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ. ಫಿಲಾಸಫಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ’ಸ್ಕೂಲುಗಳು’ ಬಂದಿಲ್ಲ! ಈಚೆಗೆ ತಾನೆ ’ನಿರಚನವಾದ’ (Deconstruction) ಅಲೆಗಳನ್ನೆಬ್ಬಿಸಿತು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವಾದ (Existentialism) ದೊಡ್ಡ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು. ಇವೆಲ್ಲ ಕೆಲವು ವಿಚಾರಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವವರ ಸುತ್ತ ನಡೆಯುವ ಚಳವಳಿಗಳು. ಇವು ಬರುತ್ತವೆ, ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಹೆದ್ದೆರೆಗಳ ಹಾಗೆ. ಇವಕ್ಕೆ ಪರಿಣಾಮಗಳಿರುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ಇವು ನನಗೆ ಸಮ್ಮತವೇ ಅಲ್ಲವೇ ಎನ್ನುವುದು ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ, ಯಾಕೆಂದರೆ ಚಳವಳಿಗಳು ಯಾರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಡಿಗರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೀವು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿರುತ್ತ, ಅದು ನವ್ಯಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಅಡಿಗರು ಅದರ ಪ್ರತಿಪಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. ನಾನು ಬರೆಯಲು ಶುರುಮಾಡಿದ್ದು ಅರವತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ. ಆಗ ನವ್ಯ ಚಳವಳಿ ಜೋರಾಗಿತ್ತು. ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ನಾನೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ’ಪಂಥ’ವೊಂದರ ಜತೆ ನನ್ನನ್ನು ನಾನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಬೇಡ ಅನಿಸಿತು. ನನಗೆ ನಾನೇ ಆಗಬೇಕು ಎನಿಸಿತು. ನವ್ಯದ ಜೋರು ಕಡಮೆಯಾದ ಮೇಲೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ದಲಿತ-ಬಂಡಾಯ ಚಳವಳಿಗಳು ಬಂದವು. ನಾನು ಇವುಗಳೆಲ್ಲದರ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಅಂಗವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ನವ್ಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನೇನೂ ನಿರಾಕರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಲೇಬಲ್ ಇ?ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

    ಸಾಹಿತ್ಯಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಚಳವಳಿ ಬೇಕೆಂದೇ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ಪಂಥಕ್ಕೆ ಸೇರಬೇಕಾದ್ದೂ ಇಲ್ಲ. ಮುದ್ದಣನಿಗೆ ಯಾವ ಚಳವಳಿಯ ಅಥವಾ ಪಂಥದ ಬೆಂಬಲವಿತ್ತು? ಆದರೆ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಸೇರದವರು ಒಂಟಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುವುದೂ ನಿಜ. ಈಗ ಅಡಿಗರ ಸಂಗತಿಗೆ ಬಂದರೆ, ನವ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಯಾರಿಗೂ ಅರ್ಥವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅರ್ಥವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಅರ್ಧ ಶತಮಾನವೇ ಬೇಕಾಯಿತು. ನವೋದಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು ಅದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊಸ ವಿಧದಲ್ಲಿ ಪದ್ಯರಚನೆಗೆ ತೊಡಗಿದ್ದು ಬಹು ದೊಡ್ಡ ರಿಸ್ಕ್ ಆಗಿತ್ತು. ಕವಿ ಇಂಥ ರಿಸ್ಕಿಗೆ ತಯಾರಾಗಿರಬೇಕು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಓರ್ವ ಕವಿ-ಸಾಹಿತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಅಡಿಗರ ಪ್ರಭಾವ ಇದ್ದಿರಬೇಕಲ್ಲವೇ? ಅದು ಯಾವ ಬಗೆಯದ್ದು? ತಮ್ಮಂತಹ ಕವಿ-ಸಾಹಿತಿಗಳ ಸುತ್ತ ಆಗ ಇದ್ದ ಅಡಿಗರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದೆ?

    ಉತ್ತರ: ಅಡಿಗರ ಪ್ರಭಾವ ಎರಡು ರೀತಿಯದು ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ: ಒಂದು ವಸ್ತು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಗಳದು, ಇವು ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಹೊಸತೂ, ಸಾಮಾಜಿಕವೂ ಐಹಿಕವೂ ಆಗಿರಬೇಕು ಎನ್ನುವುದು; ಇನ್ನೊಂದು ಮಡಿವಂತಿಕೆಯ ತಿರಸ್ಕಾರ. ಇವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡುವು. ಒಂದು ತರಹದ ಮೂರ್ತಿಭಂಜನೆ ಇದು. ಅಡಿಗರ ’ವರ್ಧಮಾನ’ ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿನ ’ಮಗ’ನಂತೆ ಆಗಿಬಿಟ್ಟೆವು ಎಲ್ಲರೂ! ಎಂದರೆ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧ ಕಳಚಿ ಬಿಟ್ಟಂತೆ.

    ಅಡಿಗರ ’ಚಂಡೆ ಮದ್ದಳೆ’ ಪ್ರಕಟವಾದಾಗ (೧೯೫೪) ನಾನಿನ್ನೂ ಒಂದು ಹಳ್ಳಿಯ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ. ’ಚಂಡೆ ಮದ್ದಳೆ’ ಸಂಕಲನದ ಬಗ್ಗೆಯಾಗಲಿ ಅಡಿಗರ ಬಗ್ಗೆಯಾಗಲಿ ನಾನು ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಡಿಗರ ಕವಿತೆಗಳನ್ನೂ ನಾನಾಗ ಓದಿರಲಿಲ್ಲ. ಡಿ.ವಿ.ಜಿ., ಬೇಂದ್ರೆ, ಕುವೆಂಪು, ಗೊವಿಂದ ಪೈ, ನರಸಿಂಹಸ್ವಾಮಿ, ಪಂಜೆ ಮಂಗೇಶರಾಯರು ಮುಂತಾದವರ ಹೆಸರು ಕೇಳಿ ಗೊತ್ತಿತ್ತು. ’ಜಯಂತಿ’, ’ಜಯಕರ್ನಾಟಕ’, ’ಜೀವನ’ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಕವಿತೆಯ ಕುರಿತಾದ ನನ್ನ ಕಲ್ಪನೆ ಇನ್ನೂ ಲಯಬದ್ಧವೂ ಪ್ರಾಸಬದ್ಧವೂ ಆದ ಭಾವಪ್ರಧಾನ ರಚನೆ ಎಂದೇ ಇತ್ತು. ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿರುವಾಗ ನಾನು ಪದ್ಯ ಬರೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದುದಿದೆ. ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲ ಬಾಲಿಶ ಯತ್ನಗಳು. ಆನಂತರ ೧೯೬೦ರಲ್ಲಿ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಸೇರಿದ ಮೇಲೆಯೇ ನಾನು ಕಾವ್ಯರಚನೆಯ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚು ಕುತೂಹಲ ತೋರಿದುದು. ನವ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯವೂ ಥಟ್ಟಂತ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರತಿರೋಧವಿತ್ತು. ಅದು ಸ್ವೀಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ’ಸ್ವೀಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತಿ’ಯ ತಾರತಮ್ಯತೆ, ಅನ್ಯಾಯ, ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ, ಯಾಜಮಾನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ, ವ್ಯಕ್ತಿಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ನಿರಾಕರಣೆ ಮುಂತಾದ ಪಿಡುಗುಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾದವರು, ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದವರು ನವ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅಂಥವರಲ್ಲಿ ನಾನೂ ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದೆ. ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವರು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ವಿರೋಧಿಸಿದವರೇ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರು. ಆದರೂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಚಲನ ನವ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಆಧುನಿಕತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಇತ್ತು.

    ನಾನು ಬರೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದು ೧೯೬೦ನೇ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ನಾನು ಅಡಿಗರ ಕೆಲವು ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಓದಿದ್ದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಯಾವುದು ಎನ್ನುವುದು ನೆನಪಿಲ್ಲ. ನವ್ಯಸಾಹಿತ್ಯದ ಒಂದು ವಾತಾವರಣದ ಅರಿವು ನನಗಿತ್ತು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯು.ಆರ್. ಅನಂತಮೂರ್ತಿಯವರ ಬರವಣಿಗೆಗಳಿಂದ. ಅವರು ನವ್ಯಸಾಹಿತ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ, ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ, ತುಂಬಾ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾನಿದ್ದುದು ಕೇರಳಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಕಾಸರಗೋಡಿನಲ್ಲಿ, ಎಂ.ಎ. (ಇಂಗ್ಲಿಷ್) ಮಾಡಿದ್ದು, ನಂತರ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಲೆಕ್ಚರರ್ ಆಗಿ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಿಸಿದ್ದು ಎಲ್ಲವೂ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು. ಆಧುನಿಕತೆಯ ಅರಿವು ನನಗೆ ಕೆಲವು ಮಲೆಯಾಳಿ ಕವಿಮಿತ್ರರ ಮೂಲಕವೂ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಮೈಸೂರು ಬೆಂಗಳೂರುಗಳು ನನಗೆ ಬಹಳ ದೂರವಾಗಿದ್ದುವು. ಆದರೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಏನಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಅರಿವು ಕಾಸರಗೋಡಿನ ನನಗೆ ಇತ್ತು. ಅಲ್ಲದೆ ಕಾಸರಗೋಡಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನಂಥ ಇತರರೂ ಇದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಇದ್ದ ಕನ್ನಡ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಅವಕಾಶವಿರಲಿಲ್ಲ, ಬಹುಶಃ ಅದು ನಮಗೆ ಬೇಕೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನಾವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ನವ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಘವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆವು. ಅದರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸತೊಡಗಿದೆವು. ಒಮ್ಮೆ ಅನಂತಮೂರ್ತಿಯವರನ್ನೂ ಕರೆಸಿದೆವು. ಅವರ ’ಸಂಸ್ಕಾರ’ ಕಾದಂಬರಿ ಆಗತಾನೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ’ಸಂಸ್ಕಾರ’ದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಸಂಕಿರಣ ನಡೆಸಿದೆವು. ಹೀಗೆ ನವ್ಯವೆನ್ನುವುದು ನಮ್ಮ ಬರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು. ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲೇ ನಾನು ’ನವ್ಯ’ ಕವನಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ತೊಡಗಿದ್ದು. ಅವು ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿದ್ದುವು. ೧೯೬೮ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ನನ್ನ ’ಮುಖವಾಡಗಳು’ ಎಂಬ ಕವನ ಸಂಕಲನಕ್ಕೆ ಅಡಿಗರದೇ ಮುನ್ನುಡಿ! ಆಗ ಅವರು ಸಾಗರದ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲ್ ಆಗಿದ್ದರು. “ಮುಖವಾಡಗಳು” ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಳನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ, ರೀತಿಯೂ ಮುಕ್ತಛಂದದ್ದು, ಶಾಕ್ ನೀಡುವಂಥ ಮಾತುಗಳು. ಇವೆಲ್ಲ ಅಡಿಗರ ಅನುಕರಣೆಯಿಂದಲೇ ಇರಬೇಕು. ಅಡಿಗರದು ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲ, ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಲಂಕೇಶ್, ನಾಡಿಗ, ಚಂಪಾ, ಅನಂತಮೂರ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಸಮಕಾಲೀನರ ಬರವಣಿಗೆಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಕೂಡ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಕವಿತೆಗಳು ತೀರಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಈ ಸಂಕಲನಕ್ಕೆ ಅಡಿಗರಿಂದ ಮುನ್ನುಡಿ ಬರೆಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಿದೆ; ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವರ ಮುನ್ನುಡಿಗೆ ಅದು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆನಂತರ ನನ್ನ ಯಾವ ಕವನ ಸಂಕಲನಕ್ಕೂ ನಾನು ಯಾರಿಂದಲೂ ಮುನ್ನುಡಿ ಬರೆಸಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಬರಹಗಳಿಗೆ ನಾನೇ ಜವಾಬ್ದಾರನಾಗಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಇರಾದೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮೂಡಿತು.

    ನನ್ನ ಮತ್ತು ಓರಗೆಯವರ ಮೇಲೆ ಅಡಿಗರ ಪ್ರಭಾವ ಹೇಗಿತ್ತು ಎಂದರೆ ಅದು ನಮಗೊಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ. ಆಗ ನಮಗೆ ಕವಿಯಾಗುವುದೆಂದರೆ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಬಂಧನವನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆಯುವುದೇ ಆಗಿತ್ತು; ಅದುವೇ ನಿಜವಾದ ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಿಯೆ ಎನಿಸಿತು. ಅದೇ ಸಮಯಕ್ಕೆ ವ್ಯಕ್ತಿವಿಶಿಷ್ಟವಾದವೂ (ಎಗ್ಸಿಸ್ಟೆನ್ಶಿಯಲಿಸಂ, ಅಸ್ತಿತ್ವವಾದ) ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಬಂತು ಎಂಬುದನ್ನು ಮರೆಯಬಾರದು; ಇದರಲ್ಲಿ ಅಡಿಗರ ಕೈವಾಡ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಅನಂತಮೂರ್ತಿ, ಲಂಕೇಶ್ ಮುಂತಾದ ಅಡಿಗರ ಅನುಯಾಯಿಗಳದು ಇತ್ತು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಹಲವು ಕವಿ-ಸಾಹಿತಿಗಳು ಅಡಿಗರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತುಂಬ ಶ್ರಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತಮಗೆ ಈ ಸಮಸ್ಯೆ ಉಂಟಾಗಿತ್ತೆ? ಅದನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿ ಎದುರಿಸಿದಿರಿ?

    ಉತ್ತರ: ನೀವು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು ’ಅನುಕರಣೆ’ಯ ಕುರಿತು. ಪ್ರಭಾವ ಎನ್ನುವುದು ಯಾವತ್ತೂ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಮೀರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅದು ಯುಗಧರ್ಮದ ಹಾಗೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅಡಿಗರು ಒಬ್ಬ ಯುಗಪ್ರವರ್ತಕರು. ಅಡಿಗರು ಖುದ್ದಾಗಿ ಸ್ವಯಂಭೂ ಏನಲ್ಲ, ಅವರ ಮೇಲೂ ಪ್ರಭಾವವಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈ ’ಪ್ರಭಾವ’ ಎನ್ನುವ ಮಾತನ್ನು ನಾವು ಮ್ಯಾನರ್ (ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನರಿಸಂ) ಕುರಿತಾಗಿ ಕೂಡ ಬಳಸುತ್ತೇವೆ. ಒಬ್ಬ ಹಿರಿ ಕವಿ ಯುವ ಕವಿಗಳನ್ನು ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ’ಪ್ರಭಾವಿ’ಸಬಹುದು. ನನ್ನ ಸಮೇತ ಕನ್ನಡದ ಹಲವು ಕವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಇಂಥ ಪ್ರಭಾವ ಸಹಾ ಆಗಿದೆ. ಇದು (ಪ್ರಭಾವಿಸುವ) ಹಿರಿ ಕವಿಗಾಗಲಿ (ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುವ) ಯುವ ಕವಿಗಾಗಲಿ ಇ?ದ ವಿಚಾರವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕಲೆಯ ವಿಚಾರವೇ ಹೀಗೆ. ಇಂಥ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಲೇ ನಾವು ’ಬೆಳೆ’ಯುತ್ತೇವೆ. ಸ್ವತಃ ಅಡಿಗರಿಗೂ ಇತರರು ಬರೆದಂತೆ ತಾವು ಬರೆಯುವುದು ’ನರಕ’ವೆನಿಸಿತ್ತಲ್ಲವೇ?

    ಎರಡು ಮೂರು ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ನಾನು ಅಡಿಗರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಆಗಿ ನೋಡತೊಡಗಿದೆ. ಅಡಿಗರ ಶೈಲಿ ಅಬ್ಬರದ್ದೆಂದು ಅನಿಸತೊಡಗಿತು, ಅವರ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ’ಚಂಡೆ ಮದ್ದಳೆ’ಯ ಸದ್ದೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೆ ಅವರು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವ್ಯಂಗ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಎನಿಸಿತು. ಹೊಸ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ರಭಸದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ ಎನಿಸಿತು. ಅದೇನೋ ಪ್ರವಾದಿಯಾಗುವ ಮಹತ್ತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯೊಂದು ಅವರ ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿತ್ತು. ನಾನು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಬರೆಯಲು ಬಯಸಿದೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ ನಾನು ಅಡಿಗರ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದೆ ಎಂದಲ್ಲ. ಅಡಿಗರ ಕುರಿತು ನನಗೆ ಆದರ ಅಂದೂ ಇತ್ತು, ಈಗಲೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ಈ ಆದರ ಹೆಚ್ಚು ಪಕ್ವವಾದದ್ದು ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ ನಾನು Adiga Contribution to Kannada Poetry ಎಂಬ ಲೇಖನವೊಂದನ್ನು ಬರೆದು ಪತ್ರಿಕೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದೂ ಇದೆ. ಕಾಲಾತೀತ ಕವಿಯಾಗಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಇರಾದೆ ನನಗಿಲ್ಲ. ನಾನು ಕಾಲ ದೇಶಕ್ಕೆ ಬದ್ಧ, ಈ ಉಪಾಧಿಗಳಿಂದ ನನಗೆ, ಯಾರಿಗೂ ಬಿಡುಗಡೆಯಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಬರೆಯಬೇಕೆಂದೆನಿಸಿತು. ಅಡಿಗರಷ್ಟು ಮಹತ್ತ್ವದ ಕವಿಯಾದ ಎ. ಕೆ. ರಾಮಾನುಜನ್ ತೀರ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ೧೯೭೫ರಲ್ಲಿ ನಾನು ಉನ್ನತ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಸರಗೋಡು ತೊರೆದು ಹೈದರಾಬಾದಿಗೆ ಬಂದೆ. ಹೊಸ ಊರು, ಹೊಸ ಭಾಷೆ, ಹೊಸ ಜನರು, ಹೊಸ ಅನುಭವಗಳು, ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಒಂದು ತರಹದ ಅನಾಮಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ – ಸಂತೆ ಸುತ್ತುವವನ ಹಾಗೆ ಆದೆ. ಒಂಟಿತನ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿತು. ಇದುವರೆಗೆ ಇದ್ದ ಕವಿಮಿತ್ರರ ಸಂಪರ್ಕ ತಪ್ಪಿತು. ನನ್ನನ್ನು ಹೇಳುವವರು ಕೇಳುವವರು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಇಷ್ಟ ಬಂದಂತೆ ಬರೆಯತೊಡಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ನಾನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದೆ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ನವ್ಯೋತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ-ಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀವು ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದ್ದೀರೆಂದು ವಿಮರ್ಶಕರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ಅಡಿಗರ ಪ್ರಭಾವವಿತ್ತೆ?

    ಉತ್ತರ: ಇಲ್ಲ, ಅಡಿಗರ ಪ್ರಭಾವ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಆರಂಭಿಕ ಕತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವವಿದ್ದುದು ಚೆಕ್ ಸಾಹಿತಿ ಫ್ರಾಂಝ್ ಕಾಫ್ಕಾನದು. ಕಾಫ್ಕಾ ನನ್ನ ಇಷ್ಟದ ಕತೆಗಾರ. ಅದೇ ರೀತಿ ಒಂದು ತರಹದ ಅಸಂಗತವೂ (ಅಬ್ಸರ್ಡಿಸ್ಟ್ ಚಳವಳಿ) ನನ್ನನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು. ಪ್ರಯೋಗಶೀಲತೆ ನನ್ನ ಒಂದು ಜಾಯಮಾನ. ಕತೆ ಬರೆಯುವಾಗಲೂ ಒಂದರಂತೆ ಇನ್ನೊಂದು ಇರಬಾರದು ಎನ್ನುವುದು ನನ್ನ ಆಸೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಸಲ ಪ್ರಯೋಗಶೀಲತೆಯೇ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಇನ್ನುಳಿದದ್ದು ಮರೆಯಾಗುವ ಅಪಾಯವಿದೆ. ಅದು ಅತಿಯಾಗಿ ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚಿದ ಮುಖದಂತೆ, ಅಥವಾ ಅತಿಯಾಗಿ ನಟಿಸುವ ನಟನಂತೆ. The lady
    doth protest too much, me thinks ಎನ್ನುತ್ತಾನಲ್ಲ ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್, ಹಾಗೆ! ಕತೆಯಾಗಲಿ, ಕವಿತೆಯಾಗಲಿ ಹೇಗೆ ಮೂಡಿಬರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಮೊದಲೇ ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಬರೆದುದೆಲ್ಲ ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಡಿಗರು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಇತರ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಬರೆದುದೇ ಕಡಮೆ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಅಡಿಗರು ‘ಒಂದು ಜನಾಂಗದ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಸಿದ ಕವಿ’ ಎಂದು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಕೆಲವರು ಮುಂದೆ ಬಹುತೇಕ ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರ್ತಿ ವಿರುದ್ಧ ನಿಲವನ್ನು ತಳೆದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಕಾರಣವೆ? ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳು ಇವೆಯೆ? ಅನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿನ ಅಡಿಗರ ರಾಜಕೀಯ ನಿಲವು ಅವರ ಕಾವ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆಯೆ?

    ಉತ್ತರ: ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನನಗೆ ಇಲ್ಲ. ಅಡಿಗರನ್ನು ’ಒಂದು ಜನಾಂಗದ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಸಿದ ಕವಿ’ ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದವರು ಲಂಕೇಶ್; ಆ ಮಾತನ್ನು ಹಲವು ಮಂದಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಡಿಗರು ಮತ್ತು ಲಂಕೇಶ್ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು. ಆನಂತರ ಲೇಖಕರ ಒಕ್ಕೂಟ ಬಂತು, ದಲಿತ-ಬಂಡಾಯ ಚಳವಳಿಗಳು ಶುರುವಾದವು. ಅಡಿಗರ ಜತೆಗಿದ್ದ ಲಂಕೇಶ್, ಚಂಪಾ, ತೇಜಸ್ವಿ ಮುಂತಾದವರು ಅವರಿಂದ ದೂರವಾದರು, ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವರನ್ನು ವಿರೋಧಿಸತೊಡಗಿದರು ಕೂಡ. ಅಡಿಗರ ಕುರಿತು ಚಂಪಾ ಎರಡು ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ, ಒಕ್ಕೂಟಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಂತರ. ಮೊದಲಿನದರಲ್ಲಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯಿದ್ದರೆ, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ತಿರಸ್ಕಾರವಿದೆ. ಅಡಿಗರನ್ನು ಮೊದಲು ಮೆಚ್ಚಿದ ಹಲವು ಲೇಖಕರು ಆನಂತರ ಟೀಕಿಸಲು ಶುರುಮಾಡಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ರಾಜಕೀಯ ಕಾರಣವೇ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳು ಇವೆಯೆ ಎನ್ನುವುದು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಶ್ನೆ: ’ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳು’ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ನೀವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಶೂದ್ರ ವರ್ಗವಿರೋಧವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸುತ್ತಿರುವಿರಿ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ವರ್ಗೀಯತೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಕಾರಣ ಏನೇ ಇರಲಿ, ಅಡಿಗರು ಮತ್ತು ಈ ಇತರರ ನಡುವೆ ಬಿರುಕು ತಲೆದೋರಿದುದು ನಿಜ. ಇದು ಅಡಿಗರ ಮತ್ತು ಇತರರ ಕವಿತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು ಎಂದು ನಾನು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾರೆ; ಆದರೆ ದಲಿತ-ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳವಳಿಗಳು ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಶೋಷಣೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿವೆ ಎನ್ನುವುದು ಸರ್ವವಿದಿತ. ಅಡಿಗರ ಹಲವು ಕವಿತೆಗಳು ಆರ್ಷೇ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವ ಹಾಗೆ ತೋರುವುದರಿಂದ ಈ ವರ್ಗವಾದದಲ್ಲಿ ಅವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿದರು. ಅವರು ಎಡಪಂಥವನ್ನು ಟೀಕಿಸುವುದರಿಂದ ಬಲಪಂಥದ ವಕ್ತಾರರಾಗಿಯೂ ಅನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದ ಅಡಿಗರು ಶಾಂತವೇರಿ ಗೋಪಾಲಗೌಡರ ಕುರಿತೂ, ಭೀಮರಾವ್ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಕುರಿತೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ನೆಹರೂವನ್ನು ತೆಗಳಿದವರು ಮಾವೋ ತ್ಸೆ ತುಂಗ್‌ನ ಕವಿತೆಗಳನ್ನೂ ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಭೂತದ ಪುನರುತ್ಥಾನವನ್ನು ಬಯಸುವ ಕವಿ ಭೂತದ ಕೊಳಕನ್ನೂ ಕಂಡವರು. ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಲೇ ಅಜ್ಜನೆಟ್ಟ ಆಲಕ್ಕೆ ಜೋತುಬೀಳುವುದನ್ನೂ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಕಲ್ಪನೆ ನೆನಪೋ ಕನಸೋ ಎಂದು ಸಹ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ’ನಾನು ಹಿಂದೂ, ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’ ಎಂಬ ಅವರ ಕವಿತೆಯ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಓದಿ ಕವಿತೆಯನ್ನು ಓದದೆ ಬಿಟ್ಟವರೇ ಹೆಚ್ಚು. ಅಂತೂ ವರ್ಗಕಲಹದಲ್ಲಿ ಅಡಿಗರ ಸಂಕೀರ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಮಾಸಿಹೋಯಿತು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಕಾವ್ಯದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಿಗರು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಓರ್ವ ಭಾಷಾವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತೀರಿ?

    ಉತ್ತರ: ಅಡಿಗರು ಆಡುಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದರು; ಹಾಗೆ ಬಳಸಿದ ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವರೇನೂ ಮೊದಲಿಗರಾಗಿ ಇರಲಾರರು. ವಿ.ಕೃ. ಗೋಕಾಕರು ಅದೇ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನವೋದಯ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಆಡುಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಅಡಿಗರ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ, ಅವರು ಶಿಷ್ಟ, ಗ್ರಾಮ್ಯ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ಸ್ತರದ ಭಾಷೆಗಳನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ತಂದುದು; ಭಾಷೆ ಮಡಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಮೀರುವ, ಮೀರುತ್ತೇನೆಂದು ಸಾರುವ ಛಲವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಅವರ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ.

    ಅಡಿಗರದು ಕ್ಷಿಷ್ಟ  ಶೈಲಿ ಎನ್ನುವುದು ಸರ್ವವಿದಿತ. ಇದಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿವೆ; ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಅವರು ಹೊರನೋಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ತಂದು ಕೂಡಿಸುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸೃಜಿಸುವ ರೂಪಕಗಳು ಅಚ್ಚರಿ ಮೂಡಿಸುವಂಥವು. ಇದನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕಾದರೆ ನಾವು ೧೭ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಜಾನ್ ಡನ್, ಅಂಡ್ರ್ಯೂ ಮಾರ್ವೆಲ್, ಜಾರ್ಜ್ ಹರ್ಬರ್ಟ್, ಹೆನ್ರಿ ವಾನ್ ಮುಂತಾದ ಈ ಕವಿಗಳನ್ನು ಡಾಕ್ಟರ್ ಜಾನ್ಸನ್ ’ಮೆಟಫಿಸಿಕಲ್’ ಕವಿಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇವರ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ “the most heterogeneous ideas are yoked by violence together”  ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಜಾನ್ಸನ್. ಎಂದರೆ ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನವಾದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಬಲವಂತದಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಒಂದು ನೊಗಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ ಎಂದು. ಅನಂತರದ ಕಾವ್ಯೇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕಡೆಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ತಂದುಕೊಟ್ಟುವನು ಟಿ.ಎಸ್. ಎಲಿಯಟ್. ಈ ಕವಿಗಳ ಕುರಿತು ಅವನು ಸಾಕಷ್ಟು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಅವರ ಈ ಕಾವ್ಯತಂತ್ರವನ್ನು ತನ್ನ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಕೂಡ. ಆಧುನಿಕ ಕಾವ್ಯದ ಆರಂಭ ಇದು. ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಎಲಿಯಟ್‌ನ ಪ್ರಭಾವವಿರುವುದನ್ನು ಸ್ವತಃ ಅಡಿಗರೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರಿಸಿ ಪರಿಣಾಮ ತೆಗೆಯುವ ಮೆಟಫಿಸಿಕಲ್ ತಂತ್ರವನ್ನು ಅಡಿಗರು ಅತ್ಯಂತ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇದೇ ಅವರ ಕವಿತೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಎನ್ನಬಹುದು. ಎಲಿಯಟ್ ಪ್ರಕಾರ ಅಂಥ ಕಾವ್ಯ “requires considerable agility on the part of the reader.”  ಓದುಗ ಚುರುಕಾಗಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾಕೆಂದರೆ ಕವಿತೆ ಅವನನ್ನು ಚಕಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಡಿಗರ ನವ್ಯಕಾವ್ಯದ ಯಾವುದೇ ಕವಿತೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೂ ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ’ಭೂತ’ ಕವಿತೆಯ ಆರಂಭವನ್ನು ನೋಡಿ:

    ಕಾಡುತ್ತಿವೆ ಭೂತಕಾಲದ ಭ್ರೂಣಗೂಢಗಳು
    ಹುಗಿದ ಹಳಭಾವಿಯೊಳ ಕತ್ತಲ ಹಳಸು ಗಾಳಿ
    ಅಂಬೆಗಾಲಿಟ್ಟು ತಲೆಕೆಳಗು ತೆವಳುತ್ತೇರಿ
    ಅಳ್ಳಳ್ಳಾಯಿ ಜಪಿಸುವ ಬಿಸಿಲಕೋಲಿಗೆಗರಿ ತೆಕ್ಕಾಮುಕ್ಕಿ
    ಹಾಯುತ್ತಿದೆ ತುಳಸಿವೃಂದಾವನದ ಹೊದರಿಗೂ.
    ತೊಟ್ಟು ಕಳಚಿದ ಹೊಕ್ಕುಳಿನ ಬಳ್ಳಿ ದಡದಲ್ಲಿ
    ಕತ್ತರಿಸಿದಿಲಿಬಾಲ ಮಿಡುಕುತ್ತದೆ.
    ಕತ್ತಲಲ್ಲೇ ಕಣ್ಣು ನೆಟ್ಟು ತಡಕುವ ನನಗೆ
    ಹೊಳೆವುದು ಹಠಾತ್ತನೊಂದೊಂದು ಚಿನ್ನದ ಗೆರೆ,
    ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಕಂದಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ಬಿದ್ದು
    ಒದ್ದಾಡುತಿರುವ ಗರಿಸುಟ್ಟ ತಾರೆ.
    (’ಭೂತ’)

    ಕವಿತೆ ಎತ್ತಣಿಂದೆತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ ನೋಡಿ: ಹಳಸು ಗಾಳಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಂಬೆಗಾಲಿಕ್ಕುವ ಹಸುಳೆಯಾಗಿ ತೆವಳುತ್ತ ಮೇಲೇರುತ್ತದೆ, ಬಿಸಿಲ ಕೋಲಿಗೆ ಎಗರಿ! ಅಲ್ಲಿಂದ ಅದು ತುಳಸಿ ವೃಂದಾವನದ ಹೊದರಿಗೂ ಹಾಯುತ್ತದೆ. ತೊಟ್ಟು ಕಳಚಿದ ಹೊಕ್ಕುಳ ಬಳ್ಳಿಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಇಲಿಬಾಲದಂತೆ ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ: ಇದೂ ಅಡಿಗರು ಆಧುನಿಕ ಕಾವ್ಯದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಒಂದು ಲಕ್ಷಣ, ಎಂದರೆ ಜಿಗುಪ್ಸೆ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಮೂಡಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರವನ್ನು ಅಪವಿತ್ರದ ಜತೆ ಹೆಣೆಯುವುದು! ಈ ವೈರುಧ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಅದೆಲ್ಲೋ ಕವಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ’ಚಿನ್ನದ ಗೆರೆ’ಯೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೊಂದು ಗರಿಸುಟ್ಟ (ಶಪಿತ?) ತಾರೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭೂತದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ನಮಗಿಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗುವುದು ಹೇಳುವ ಕ್ರಮ. ಅಡಿಗರ ಬಹುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ’ವರ್ಧಮಾನ’ ಶುರುವಾಗುವ ಬಗೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ:

    ತನ್ನ ರಾಜಕುಮಾರತನದ ಮೀಸೆಯ ಚಿಗುರು
    ದೇಶ ಕಾಣದ ಹಾಗೆ ನೆರೆದು, ಕತ್ತಿನ ಕುಣಿಕೆ
    ಹರಿದು ಹರವೋ ಹರ. ಹುಲ್ಲು, ದರೆ, ಗಿಡ,
    ಹೊದರು-
    ಎಲ್ಲವನ್ನೆತ್ತೆತ್ತಿ ಕುತ್ತಿ ತೀರದ ತುರಿಕೆ
    ಮೊಳೆವ ಕೊಂಬಿಗೆ. ಅರಬ್ಬಿಠಾಕಣ ಸವಾರಿಯ
    ಪೊಗರು
    ನಾಣಿ ಮಗ ಸೀನಿಗೆ. ಅಕಾಶ ಕೈಗೆಟುಕದಿದ್ದಕ್ಕೆ,
    ಕೋಶಾವಸ್ಥೆ ಮರಳಿ ಬಾರದ್ದಕ್ಕೆ, ತನಗಿಂತ
    ಮೊದಲೇ ತನ್ನಪ್ಪ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಕ್ಕೆ,
    ಮೊಲೆ ಬಿಡಿಸಿದವಮಾನ ಮುಯ್ಯಿ ತೀರದ್ದಕ್ಕೆ

    ರೊಚ್ಚು: ಕೊಚ್ಚುತ್ತಾನೆ ಗಾಳಿಮೋಪು;
    ರೇಗಿ ಕಿರಚುತ್ತಾನೆ ಭಾರಿ ರೋಫು;
    ಹೂಂಕರಿಸಿ ಹಾರುತ್ತಾನೆ ಮೂರು ಗುಪ್ಪು.
    (’ವರ್ಧಮಾನ’)

    ಅಪ್ಪ ಮತ್ತು ಮಗನ ನಡುವಿನ ಕಂದರವನ್ನು ಹೇಳುವ ಈ ಕವಿತೆಯಲ್ಲೂ ಅಡಿಗರ ಮೆಚ್ಚಿನ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡಬಹುದು: ಮೀಸೆ ಬರುವಾಗ ದೇಶ ಕಾಣದು ಎಂಬ ಗಾದೆಮಾತನ್ನು ನೆನಪಿಸುವಂತೆ ಈ ಹೈದನಿಗೂ ಮೀಸೆ ಬಂದಿದೆ, ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ದೇಶ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ಯಾರನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ’ನೆರೆದು’ ಎಂಬಲ್ಲಿನ ಶ್ಲೇ?ಯೂ ಗಮನಾರ್ಹ. (ಅಡಿಗರು ಶೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್‌ನಂತೆಯೇ ಶ್ಲೇ?ಯನ್ನು ಬಿಡುವವರಲ್ಲ!) ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಈತ ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎನ್ನುವುದು ಭಾವ. ಅನಂತರ ಬರುವುದು ಗೂಳಿಯ ಪ್ರತಿಮೆ; ಆಮೇಲೆ ಕುದುರೆಯದು, ಅದೂ ’ಅರಬಿಠಾಕಣ’ದ್ದು; ’ಠಾಕಣ’ವೆಂದರೆ ಗಿಡ್ಡ ಜಾತಿಯ ಕುದುರೆ. ಮೇಯುವ, ಹಾಯುವ, ನೆಗೆಯುವ ಹುಮ್ಮಸ್ಸು ಈ ನಾಣಿ ಮಗ ಸೀನಿಗೆ – ಈ ನುಡಿಗಟ್ಟು ಅವನ ವಾಸ್ತವದ ಸಾಮಾನ್ಯತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ರೊಚ್ಚಿನ ಅಸಂಗತ ಕಾರಣಗಳನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ! ’ಗಾಳಿಮೋಪು’ ಎನ್ನುವ ಸಮಾಸಪದ ಬಲವಂತದ್ದು, ಅದೊಂದು ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ರೂಪಕ. ಗಾಳಿಯನ್ನು ಮೋಪಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ನಮ್ಮೀ ಕಥಾನಾಯಕ ಕೊಚ್ಚುವುದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಕ?ವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕವಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಈ ಅಸಾಧ್ಯತೆಯ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

    ಒಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಟೆಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಆಗಿ ಹೇಳಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಡಿಗರ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಓದಿದ್ದೀರಾ ಎಂದು ಹೊಸ (ಎಂದರೆ ಈಚಿನ ತಲೆಮಾರಿನ) ಕವಿಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ, ಉತ್ತರ ನಿರಾಶಾಜನಕವಾಗಿದ್ದೀತು. ಪಂಪ, ರನ್ನ, ಜನ್ನ, ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ, ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ ಮುಂತಾದವರ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದರೂ ಹೀಗೆಯೇ. ಆದರೆ ಅಡಿಗರು ಈಚಿನವರು, ನಮಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸ್ತುತ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದಿನ ಕವಿಗಳು, ವಿಮರ್ಶಕರು ಅವರನ್ನು ಓದಬೇಕೆಂದು ನಾವು ಬಯಸುವುದು, ಆದರೆ ನಿರೀಕ್ಷೆಯ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಜನ ಓದುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬೇಸರಿಸುವುದು ಸಹಜವೇ ಆಗಿದೆ. ಓದುವುದು, ಓದಿದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡುವುದು, ಬರೆಯುವುದು, ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದು ಒಂದು ಜೀವಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಲಕ್ಷಣ.

    ಅಡಿಗರು ಬಳಸುವ ಪದಗಳನ್ನು ನೋಡಿ: ಕೆಲವೊಂದು ನಮಗೆ ಅರ್ಥವೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವಕ್ಕೆ ಅವರೇ ಅರ್ಥ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ’ಅಳ್ಳಳ್ಳಾಯಿಸು’ ಎಂದರೆ ಮಗುವನ್ನು ಲಾಲಿ ಮಾಡುವಾಗ ಹೇಳುವ ಮಾತು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ’ಠಾಕಣ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ನಿಮಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಪದಕೋಶದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಭಾಗ್ಯ. ಅಡಿಗರದು ಮಿಶ್ರಧಾತುವಿನ ಭಾಷೆ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಗ್ರಹಿಸಲು ಕ?ವಾದ್ದು, ಆದರೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ್ದು ಕೂಡ. ಅವರ ಪದಪ್ರಯೋಗ ನನಗೆ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ!

    ಅಡಿಗರ ಶೈಲಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೇಳಬಹುದು, ಆದರೆ ಇದು ಅದಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲ. ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸುತ್ತೇನೆ: ಅದು ಅಡಿಗರ ವ್ಯಂಗ್ಯ (ಐರನಿ); ವ್ಯಂಗ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಅಡಿಗ ಕಾವ್ಯವಿಲ್ಲ. ’ಬತ್ತಲಾರದ ಗಂಗೆ,’ ’ಅಜ್ಜ ನೆಟ್ಟಾಲ,’ ’ಎಡ-ಬಲ,’ ’ಏನಾದರೂ ಮಾಡುತಿರು ತಮ್ಮ,’ ’ಗೊಂದಲಪುರ,’ ’ಹಿಮಗಿರಿಯ ಕಂದರ,’ ’ಪು?ಕವಿಯ ಪರಾಕು,’ ’ಡೊಂಕು ಬಾಲಕ್ಕೆ ಚಿನ್ನದ ನಳಿಗೆ,’ ’ನೆಹರೂ ನಿವೃತ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ – ಯಾವ ಕವಿತೆಯನ್ನು ಬೇಕಾದರೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ, ವ್ಯಂಗ್ಯ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದು ಕಾರಣರಹಿತವಾಗಿ ಅತಿಯಾಯಿತು ಎನಿಸುತ್ತದೆ, ಎಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಾದ ವಸ್ತುಪ್ರತಿರೂಪ (objective correlative) ಸಾಲದು ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅಡಿಗರ ಸ್ವಭಾವವೇ ಕಟುವಾದ್ದು ಎನ್ನುವ ಭಾವನೆ ಬಂದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಕಟುವಾದ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಲೋಕವನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವೊಂದು ಅವರಿಗೆ ಇತ್ತೋ ಏನೋ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಕರ್ನಾಟಕ ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯೂರೋಪಿನಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನವ್ಯಚಳವಳಿಯ ಅಗತ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಒಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಇದೆಯಲ್ಲವೆ? ಆ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮ್ಮ ನಿಲವೇನು?

    ಉತ್ತರ: ಇದಕ್ಕೆ ಅಡಿಗರು ೧೯೭೬ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ತಮ್ಮ ’ಸಮಗ್ರ ಕಾವ್ಯ’ಕ್ಕೆ ಬರೆದ ಮೊದಲ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಭ್ರಮನಿರಸನವನ್ನು ಅವರು ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಯೂರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಅಸ್ಥಿರ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಎರಡಕ್ಕೂ ಸಾಮ್ಯತೆ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತ. ಕೇವಲ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕವಿಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅನುಕರಣೆಯಾಗಿ ನವ್ಯಕಾವ್ಯ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂತು ಎನ್ನುವ ಆಪಾದನೆಗೆ ಅವರು ನೀಡುವ ಉತ್ತರ ಇದು. ಇದರ ಕುರಿತು ನನ್ನ ವಿಚಾರ ಬೇರೆಯೇ ಇದೆ. ನವ್ಯವೆನ್ನುವುದು ಆಧುನಿಕತೆಯ ಒಂದು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ಅದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ದಿನ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕಿತ್ತು, ರೇಲ್ವೆಯಂತೆ, ವಿದ್ಯುತ್ತಿನಂತೆ, ವಿಜ್ಞಾನದಂತೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಂತೆ. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ-ಪೌರಾತ್ಯ ಎಂಬ ಸಗಟು ವಿಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯರು ಸಿದ್ಧರಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಬಂತು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ! ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು? ಅದೇ ರೀತಿ ನವ್ಯಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆ ಎನ್ನುವುದೊಂದು ಇದೆಯೇ? ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ’ಕಟ್ಟುವೆವು ನಾವು’ ಬರೆದ ಅಡಿಗರಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಅನಂತರ ಅವರ ಕಲ್ಪನೆಯ ’ರಸದ ಬೀಡು’ ಮೂಡಿಬಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭ್ರಮನಿರಸನ ಆಗಿರಬಹುದು. ಆಗ ಮೂಡಿಬಂದುದು ’ಚಂಡೆ ಮದ್ದಳೆ’ಯ ನವ್ಯ ಕವಿತೆಗಳು ಎನ್ನೋಣವೇ? ಹಾಗನ್ನುವುದೊಂದು ’ಬ್ಯಾಡ್ ಫೈತ್’ನಂತೆ ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ. ’ಕಟ್ಟುವೆವು ನಾವು’ ಒಂದು ಕವಿಸಮಯ, ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಪಂಥಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು; ಅದನ್ನು ಅಕ್ಷರಶಃ ನಂಬುವ? ಮುಗ್ಧರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಅಡಿಗರು. ಐವತ್ತರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಅವರು ಕವಿತೆಯ ಹೊಸ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು; ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ಅವರಿಗೆ ಅಧುನಿಕ ಇಂಗ್ಲಿ? ಕಾವ್ಯದ ಪರಿಚಯವಾದುದೇ ಕಾರಣ ಎನಿಸುತ್ತದೆ ನನಗೆ. ಟಿ.ಎಸ್. ಎಲಿಯಟ್, ಆಡೆನ್, ಲೂಯಿ ಮೆಕ್‌ನೀಸ್ ಮುಂತಾದವರನ್ನು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎಲಿಯಟ್‌ನ ವಿಮರ್ಶಾ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು, ಓದುವಂತೆ ಅಡಿಗರು ತಮಗೆ ಸಲಹೆಯಿತ್ತರು ಎಂಬುದಾಗಿ ರಾಮಚಂದ್ರ ಶರ್ಮ ಒಂದೆಡೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀವೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ.

    ನನ್ನ ಪ್ರಕಾರ ನವ್ಯವೆನ್ನುವುದು ಆಧುನಿಕತೆಯ ಒಂದು ಅಂಗ. ಆಧುನಿಕತೆ ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಹರಡಿದೆ – ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಮೆ ಇರಬಹುದು. ಆಧುನಿಕತೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು, ಅದು ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಾನಿಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಲಾರೆ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಭ್ರಮನಿರಸನವಂತೂ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ಇನ್ನು ನನ್ನಂಥವರಿಗೆ ಎಂದೂ ಭ್ರಮನಿರಸನ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಯಾಕೆಂದರೆ ನಮಗೆ ಭ್ರಮೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನಮಗೆ ಬೇಕಾಗಿದ್ದುದು ವ್ಯಕ್ತಿಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅವಕಾಶ. ಯಾಜಮಾನ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನವ್ಯ ಇಂಥ ಬಂಧನವನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕವಾಗಿಯಾದರೂ ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವುದಕ್ಕೆ, ಹಾಗೂ ಆ ಮೂಲಕ ಇತರ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ವಿಧಾನವಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ನಮಗೆ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬಂತು. ನಾನು ನನ್ನ ತಲೆಮಾರಿನ ಯುವಕ ಯುವತಿಯರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು. ಇಂದಿನವರಿಗೆ ಇದು ಅರ್ಥವಾಗುವುದು ಕಷ್ಟ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಅಡಿಗರು ನಿಧನರಾಗಿ ಕಾಲು ಶತಮಾನ ದಾಟಿದರೂ ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ ಈಗಲೂ ಅರ್ಥಾನುಸಾರಿ – ಆಡುಮಾತಿನ ಲಯ, ಮುಕ್ತ ಛಂದಸ್ಸು ಮುಂತಾಗಿ ಅಡಿಗರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆಯೆ?

    ಉತ್ತರ: ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲ! ಬದಲಾವಣೆಗಳು, ಹೊಸ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಆಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅಡಿಗರು ಇನ್ನೂ ಬರೆಯುತ್ತ ಇರುವಾಗಲೇ ’ಅಡಿಗೋತ್ತರ’ ಕಾವ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಜನ ಮಾತಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸುರುಮಾಡಿದ್ದರು. ಅಡಿಗರ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಎ.ಕೆ. ರಾಮಾನುಜನ್ ಅವರಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ರಾಮಾನುಜನ್ ಕೂಡ ಮುಕ್ತ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಳಸಿದರು, ಆಡುಮಾತಿನ ಲಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು, ಅವರ ಕವಿತೆಗಳೂ ಅರ್ಥಾನುಸಾರಿಯೇ. ಆದರೂ ಅವೆಲ್ಲ ಅಡಿಗರಿಗಿಂತ ಬಹಳ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದುವು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಅಡಿಗರ ಶೈಲಿಯ ಪ್ರಭಾವದಲ್ಲಿದ್ದುದು ನಿಜ. ಆದರೆ ಅವರೂ ಸ್ವಂತಿಕೆಯನ್ನ ಸಾಧಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಡಿಗರ ತದ್ರೂಪಿಗಳು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಅಡಿಗರು ಇರುವಾಗಲೇ ಎಪ್ಪತ್ತರಲ್ಲಿ ದಲಿತ-ಬಂಡಾಯ ಚಳವಳಿಗಳೂ ಮೂಡಿಬಂದುವು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನೆನೆಯಬೇಕು.

    ಇದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಪ್ರಗತಿಪಂಥ; ಆದರೆ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಗದ್ಯಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ಈ ತಾಂತ್ರಿಕಯುಗದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ತಮಗೆ ತೋಚಿದಂತೆ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವೈವಿಧ್ಯವಿದೆ. ಆಧುನಿಕತೆಯ ಛಳಕು ಎಲ್ಲ ರಚನೆಗಳ ಮೇಲೂ ಇದೆ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯ ಕ್ಲಿಷ್ಟವೆ? ಸಂಕೀರ್ಣವೆ? ಕಾವ್ಯ ಸರಳವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಇಂದಿನ ಓದುಗ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆಯೆ?

    ಉತ್ತರ: ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣ ಎನ್ನುವುದು ನಿಜ. ಈ ಬಗ್ಗೆ ಈಗಾಗಲೇ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನ ಮೆಟಫಿಸಿಕಲ್ ಕವಿಗಳು (ಎಲಿಯಟ್ ಮೂಲಕ) ಮಾಡಿದ ಪ್ರಭಾವ ಇದು ಎನ್ನುವುದನ್ನೂ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ಇನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಜೀವನ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಧುನಿಕ ಕವಿತೆಯೂ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಾದವೂ ಇದೆ. ಭಾಷೆಯೇ ಕುಸಿದಿದೆ, ಭಾಷೆಯ ಮೇಲಿನ ನಂಬಿಕೆ (’ಭಾಷೆಯ ಭಾಷೆ’) ಹೊರಟು ಹೋಗಿದೆ – ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂಕೀರ್ಣತೆ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂಥ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೋ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಇದಮಿತ್ಥಂ ಎಂಬ ನಿಖರ ಸತ್ಯವೊಂದು ಇದೆಯೆನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಯೂರೋಪಿನ ಸರ್ರಿಯಲಿಸ್ಟ್ ಸಾಹಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದರು ಹೊರನೋಟಕ್ಕೆ ಕಾಣಿಸದಂಥ ವಲಯವೊಂದನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಡಿಗರು ಅಂಥದೇನನ್ನಾದರೂ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಅದೇನೋ ಆಂತರಿಕ ತುಮುಲವೊಂದು ಇದ್ದೇ ಇತ್ತು. ಅಡಿಗರದೊಂದು ‘ಭಗ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ’ ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಯಾರನ್ನು, ಏನನ್ನು ಟೀಕಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದು ಅವರದೇ ಒಂದು ಭಾಗ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ’ವರ್ಧಮಾನ’ದಲ್ಲಿ ಮಗನೂ ತಂದೆಯೂ ಅಡಿಗರೇ! ಅದಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮೈ ಪರಚಿಕೊಳ್ಳುವಂಥ ಅಂಥ ಶೈಲಿಗೆ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ.

    ಕೊರಕಲಿನ ದಂಡೆಯರೆ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದೇನೆ
    ಸಿಗರೇಟು ಹಚ್ಚಿ ಸೇದುತ್ತ ಸುಡುವುರಿಯಲ್ಲಿ
    ಬೇಸಗೆಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ. ಕೆಳಗೆ ಅಳಲುತ್ತಾನೆ
    ಪಂಚಾಗ್ನಿ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ಮಗ. ಕೂಗಿ ಕೂಗಿ
    ಕರೆಯುತ್ತೇನೆ ಮಂಡೆ ಬಿಸಿ
    ಕಂದ ಕಿವುಡಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಥವಾ ಅವನ ಭಾ?ಯೇ
    ಬೇರೊ?
    (’ವರ್ಧಮಾನ’)

    ಅಪ್ಪ ಮಗ ಇಬ್ಬರೂ ಉರಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಡಿದಿದೆ. ’ಅಥವಾ ಅವನ ಭಾಷೆಯೇ ಬೇರೊ?’ ‘By the waters of Leman I sat down and wept…’ (T. S. Eliot, The Waste Land, l. 182, ಚುಕ್ಕಿಗಳು ಮೂಲದಲ್ಲಿರುವಂತೆ.) ಅತ್ಯಂತ ಬಹಿರ್ಮುಖಿಯಾದ ಅಡಿಗರ ಭಾ? ಅರ್ಥವಾಗದ ಆ ಬೇರೆ ಭಾ?ಯೂ ಹೌದು! ಇದೊಂದು ವೈರುಧ್ಯ.

    ನೀವಂದಂತೆ ಕಾವ್ಯಭಾಷೆ ಸರಳವಾಗಿರಬೇಕು, ಸುಲಭವಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗಬೇಕು ಎಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಅಡಿಗೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಹಲವಾರು ಕಾರಣಗಳು. ದಲಿತ ಬಂಡಾಯ ಕಾವ್ಯ (ಸಾಹಿತ್ಯ) ಸೋಶಿಯಲ್ ರಿಯಲಿಸಂ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಅದು ಶೋಷಿತವರ್ಗದ ಕಾವ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವಾಂ-ಗಾರ್ದ್ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ’ಅರ್ಥ’ವೇ ಮುಖ್ಯ, ಅದರ ರೂಪವಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ಈ ಅರ್ಥ ಸುಲಭದಲ್ಲಿ ಸಂವಹನಗೊಳ್ಳಬೇಕು – ಎನ್ನುವುದು ಸೋಶಿಯಲ್ ರಿಯಲಿಸಂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಆಗ್ರಹ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಫೆಮಿನಿಸಂ ಮೊದಲಾದ ಐಡಿಯಾಲಜಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ರಚನೆಗಳೂ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ತಮ್ಮ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಸದ್ಯ ಐಟಿ ಬಿಟಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬರುವ ಅನೇಕ ಲೇಖಕರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪರಿಚಯ ಹೆಚ್ಚೇನೂ ಇರದ ಕಾರಣ, ತಮಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಓದುಗರಿಗಾದರೂ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವೇಳೆಯಾದರೂ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಇದೆಲ್ಲಾ ಒಳ್ಳೆಯದೋ ಕೆಟ್ಟದ್ದೋ ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳಲಾರೆ, ಆದರೆ ಇಂದಿನ ಸಮಯ ಹಾಗಿದೆ. ಕವಿತೆಯ ಓದುಗರು ಹಿಂದೆಯೂ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದರು, ಈಗ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಡಮೆಯಿರಬಹುದು. ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಕವಿಗಳು ಭಾವಗೀತೆಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಸುಗಮ ಸಂಗೀತದ ಕಡೆ ಸರಿದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಇದೂ ಒಂದು ಕಾರಣವಿದ್ದೀತು. ಅದೆಲ್ಲಾ ಏನೇ ಇದ್ದರೂ ಕವಿತೆಯೊಂದು ನಮಗೆ ಪ್ರಿಯವೆನಿಸುವುದು ಅದರ ಕ್ಲಿ?ತೆಯಿಂದಲಾಗಲಿ ಸರಳತೆಯಿಂದಲಾಗಲಿ ಅಲ್ಲ, ಸುಲಭವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗದ ಇನ್ನೇನೋ ಗುಣದಿಂದ. ’ಅರ್ಥವಾಗುವ ಹಾಗೆ ಬರೆಯಬೇಕು’ ಎನ್ನುವ ಅಡಿಗರದೇ ಕವಿತೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ: ಅರ್ಥವಾಗುವ ಹಾಗೆ ಬರೆಯಬೇಕು ಎನ್ನುವವರಿಗೋಸ್ಕರ ಅಡಿಗರು ನೀಡುವ ಅರ್ಥಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇದು: “ಅರ್ಥವೇ ಇಲ್ಲ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲವೂ ಅರ್ಥ.”

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯದ ಮೇಲೆ ಕರಾವಳಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಲೆಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಇದೆಯೆ? ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇದೆ?

    ಉತ್ತರ: ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟದ ಪ್ರಭಾವವಂತೂ ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಇನ್ನು ಸಂಗೀತ, ಚಿತ್ರಕಲೆ, ಶಿಲ್ಪ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಇದೆಯೋ ನಾನು ಹೇಳಲಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದ ಊರಿನಿಂದಲೇ ಬಂದವರು ಅವರು. ’ಸಮಗ್ರ ಕಾವ್ಯ’ದ ಮೊದಲ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಅವರೇ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ’ಚಂಡೆ ಮದ್ದಳೆ’ ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯೇ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಚಂಡೆ ಮತ್ತು ಮದ್ದಳೆ ಬಹಳ ಸದ್ದು ಮಾಡುವ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಎರಡು ಚರ್ಮವಾದ್ಯಗಳು. ’ಚಂಡೆ ಮದ್ದಳೆ’ ಸಂಕಲನದ ಮೂಲಕ ಅಡಿಗರು ತಮ್ಮ ನವ್ಯಾವತಾರವನ್ನು ಸಾರಿಕೊಂಡರು ಎನ್ನಬಹುದು. ಅವರ ಕವಿತೆಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದ ನಾಟಕೀಯತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿವೆ. ಅವುಗಳ ಎತ್ತುಗಡೆ, ನಿಲುಗಡೆ, ಚಲನ ಇತ್ಯಾದಿ. ಒಡ್ಡೋಲಗ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಕಥಾಪಾತ್ರ ಭಾಗವತರನ್ನು ಮಾತಾಡಿಸುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಕೆಲವು ಸಾಲುಗಳು ಕೋಡಂಗಿ ಕುಣಿತಗಳನ್ನು, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಬಣ್ಣದ ವೇ?ಗಳ (ಅರ್ಥಾತ್ ರಾಕ್ಷಸ ಪಾತ್ರಗಳ) ಹೂಂಕಾರಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತರುತ್ತವೆ. ’ಗೊಂದಲಪುರ’, ’ಹಿಮಗಿರಿಯ ಕಂದರ’, ’ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ’ ಮುಂತಾದವು ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಅಡಿಗರ ಒಟ್ಟಾರೆ ಭಾ?ಯಲ್ಲೇ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಗತ್ತು ಇದೆ. ಅದನ್ನವರು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿರುವುದೂ ನಿಜ. ಆದರೆ ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಎಲ್ಲಿ ನಟ, ಎಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎನ್ನುವುದು ಕೆಲವು ಸಲ ಗೊತ್ತಾಗದೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ!

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಹೊಸ ಕವಿಗಳು, ವಿಮರ್ಶಕರು ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯದತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆಯೆ? ಈವತ್ತಿನ ಕಾವ್ಯಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಡಿಗರು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಸ್ತುತ?

    ಉತ್ತರ: ಒಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಟೆಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಆಗಿ ಹೇಳಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಡಿಗರ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಓದಿದ್ದೀರಾ ಎಂದು ಹೊಸ (ಎಂದರೆ ಈಚಿನ ತಲೆಮಾರಿನ) ಕವಿಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ, ಉತ್ತರ ನಿರಾಶಾಜನಕವಾಗಿದ್ದೀತು. ಪಂಪ, ರನ್ನ, ಜನ್ನ, ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ, ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ ಮುಂತಾದವರ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದರೂ ಹೀಗೆಯೇ. ಆದರೆ ಅಡಿಗರು ಈಚಿನವರು, ನಮಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸ್ತುತ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದಿನ ಕವಿಗಳು, ವಿಮರ್ಶಕರು ಅವರನ್ನು ಓದಬೇಕೆಂದು ನಾವು ಬಯಸುವುದು, ಆದರೆ ನಿರೀಕ್ಷೆಯ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಜನ ಓದುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬೇಸರಿಸುವುದು ಸಹಜವೇ ಆಗಿದೆ. ಓದುವುದು, ಓದಿದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡುವುದು, ಬರೆಯುವುದು, ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದು ಒಂದು ಜೀವಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ಈಗ ಅಡಿಗರ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವುದೂ ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ಇದೊಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ. ಅಡಿಗರನ್ನು ಇಂದಿನವರು ಎ? ಮಂದಿ ಓದುತ್ತಾರೆ, ಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುವುದು ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರು ತಾವು ಅವರಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಬಹುದು ಎಂಬ ಭಯದಿಂದ ಓದದೆ ಇರಬಹುದು! ಕೆಲವರಿಗೆ ಹಾಗೆ ಓದುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಇಲ್ಲದೆ ಇರಬಹುದು, ವೇಳೆಯೇ ಸಿಗದಿರಬಹುದು, ಅಡಿಗರ ಕುರಿತು ಏನೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದೆಯೂ ಇರಬಹುದು! ಯಾರು ಓದಲಿ, ಓದದಿರಲಿ, ಅಡಿಗರು ಒಬ್ಬ ’ಕವಿಗಳ ಕವಿ’ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಪ್ರಜ್ಞಾವಂತರು ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ’ಪ್ರಭಾವ’ದ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೀರಿದ್ದು. ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ನವೋದಯದಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಲ್ಲಿ ಎಝ್ರಾ ಪೌಂಡ್ ಮತ್ತು ಎಲಿಯಟ್‌ಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದಾದಂಥ ಕವಿ ಅಡಿಗರು. ಅವರನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಓದದವರು ಕೂಡ ಅವರ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ.

    ಅಡಿಗರು ಒಬ್ಬ ‘ಕವಿಗಳ ಕವಿ’ – ಡಾ. ಕೆ.ವಿ. ತಿರುಮಲೇಶ್

  • ಕವಿ ಎಂ. ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗರ ಜನ್ಮಶತಾಬ್ದ ವರ್ಷ ಇದು (ಜನನ: ೧೮.೨.೧೯೧೮ ರಂದು ಕುಂದಾಪುರದ ಮೊಗೇರಿಯಲ್ಲಿ). ಅವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಸತೊಂದು ದಾರಿಯನ್ನು ನೀಡಿದ ನೇತಾರ; ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಗೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ, ಪ್ರಬುದ್ಧತೆಯನ್ನೂ ನೀಡಿದವರು. ’ನವ್ಯಕಾವ್ಯ’ ಎನ್ನುವ ಹೊಸದಿಶೆಗೆ ಚಾಲನೆ ನೀಡಿದ ಅಡಿಗರು, ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ಮುನ್ನುಡಿ ಬರೆದವರೂ ಹೌದು. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನವ್ಯಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ ಅಡಿಗರನ್ನು ಕುರಿತು ಹತ್ತಿರದ ಬಂಧುವಾಗಿ ಅವರೊಡನೆ ಒಡನಾಟ ಹೊಂದಿದ್ದ ಎಚ್. ಡುಂಡಿರಾಜ್ ಅವರು ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ’ಉತ್ಥಾನ’ಕ್ಕೆಂದೇ ಬರೆದ ಲೇಖನ ಇಲ್ಲಿದೆ.

    ಇಂದು ಕೆಂದಾವರೆಯು ನಳನಳಿಸಿ ದಾರಿಯಲಿ
    ಗಂಧದೌತಣ ಹೋಗಿ ಬರುವ ಜನಕೆ
    ಮಂದಮಾರುತವಿರಲಿ ಮರಿದುಂಬಿ ಇರಲಿ ಆ-
    ನಂದವಿರೆ ಅತಿಥಿಗಳ ಕರೆಯಬೇಕೆ?

    ಇದು ನಾನು ಓದಿದ ಅಡಿಗರ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು. ಯಾವುದೋ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ನಮಗದು ಪಠ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ಅಡಿಗರು ಹುಟ್ಟಿ ನೂರು ವ?ಗಳಾಗಿವೆ. ಅವರು ಕಾಲನ ಮುರಲಿಯ ಕರೆಗೆ ಓಗೊಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿರುವುದನ್ನೆಲ್ಲ ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲದವರ ನಾಡಿಗೆ ನಡೆದು ೨೬ ವರ್ಷಗಳು ಸಂದಿವೆ. ಆದರೂ ಅವರ ಕಾವ್ಯದ ಕೆಂದಾವರೆ ನಳನಳಿಸುತ್ತಲೇ ಇದೆ; ಇಂದೂ ಕೂಡ ಕಾವ್ಯಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಗಂಧದೌತಣವನ್ನು ಉಣಬಡಿಸುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅವರ ಕಾವ್ಯದ ಅನನ್ಯತೆ. ನವೋದಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯರಚನೆ ಆರಂಭಿಸಿದ ಅಡಿಗರು ಕೆಂದಾವರೆ, ಮೋಹನ ಮುರಲಿ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಚೆಲುವಾದ ಭಾವಗೀತೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದರು. ಪಿ. ಕಾಳಿಂಗರಾವ್ ಹಾಡಿದ “ಅಳುವ ಕಡಲೊಳೂ ತೇಲಿ ಬರುತಲಿದೆ ನಗೆಯ ಹಾಯಿ ದೋಣಿ” ಮತ್ತು ರತ್ನಮಾಲಾ ಪ್ರಕಾಶ್ ಅವರ ಗಾಯನದಲ್ಲಿ “ಯಾವ ಮೋಹನ ಮುರಲಿ ಕರೆಯಿತು ದೂರ ತೀರಕೆ ನಿನ್ನನು” ಈಗಲೂ ನಾನು ಆಗಾಗ ಕೇಳುವ ನನ್ನ ಮೆಚ್ಚಿನ ಭಾವಗೀತೆಗಳು. ಅಡಿಗರು ಇಂಥ ಕವನಗಳನ್ನಷ್ಟೆ ಬರೆದಿದ್ದರೂ ನವೋದಯ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಹಾಗೆ ನಿಲ್ಲುವುದು, ನಿಂತ ನೀರಾಗಿ ಪಾಚಿಗಟ್ಟುವುದು ಇಷ್ಟವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರೊಬ್ಬ ಮಹತ್ತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಕವಿಯಾದ್ದರಿಂದ ತಮಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿದ್ದ ಆರಾಮವಲಯವನ್ನು (ಕಂಫರ್ಟ್ ಝೋನ್) ಬಿಟ್ಟು “ನಡೆದು ಬಂದ ದಾರಿಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಬೇಡ ಕಣ್ಣ ಹೊರಳಿಸಬೇಡ” ಎಂದು ನವ್ಯಕಾವ್ಯವೆಂಬ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅದುವರೆಗೆ ಯಾರೂ ತುಳಿಯದ ಹೊಸಹಾದಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದರು. ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಅಡಿಗರು ಓರ್ವ ಮಾರ್ಗಪ್ರವರ್ತಕ ಕವಿ ಅನ್ನಿಸಿಕೊಂಡರು. ಈ ನಿರ್ಧಾರ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ. ಹೊಸತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಬಯಕೆ ಅವರ ಹಲವಾರು ಹಳೆಯ ಕವನಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ನಿದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಈ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು.

    ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರ ನೆರವಿನಿಂದೆ ಬೆಳಗುವಳೀ ವ-
    ಸುಂಧರೆಗದೆಂದು ಬಹುದೋ ಸ್ವಯಂದೀಪಕತೆ!
    ಅವರಿವರ ನುಡಿಗಳನು ಕದ್ದು ಮರುನುಡಿಗೊಡುವ
    ದೆಸೆಗಳೇ, ನಿಮಗೆಂದು ಬಹುದು, ಮೀಸಲು
    ನಿನದ?
    (ನನ್ನ ನುಡಿ)

    ಹೊಸತನದ ಮೃದುಗಂಭೀರ ಝಂಕಾರ
    ಇಳೆಯಗಲವನು ಮಿಡಿದು ಮೊಳಗುತಿರಲಿ!
    (ಬಯಕೆ)

    ಹೊಸಹಾದಿಯನು ಹಿಡಿದು ನಡೆಯಣ್ಣ, ಮುಂದೆ!
    ಹೊಸಜೀವ, ಹೊಸಭಾವ, ಹೊಸವೇಗದಿಂದೆ.
    ಹಳೆಹಾದಿ ನಡೆಗಲಿವವರೆಗೆಮಗೆ ಸಾಕು;
    ಬಲಿವುದಕೆ, ನಲಿವುದಕೆ ಹೊಸಹಾದಿ ಬೇಕು!
    (ಹೊಸಹಾದಿ)

    ಹುಡುಕಿದರೆ ಇಂಥ ಸಾಲುಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಅವರಿಗಿಂತ ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಮಕಾಲೀನ ಕವಿಗಳಂತೆ ಅಡಿಗರೂ ಕೂಡಾ ರೂಢಿಯಿಂದ ಬಂದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲೆ ತೃಪ್ತರಾಗಿ “ಇಷ್ಟು ಸಾಕೆಂದು” ಇದ್ದಿದ್ದರೆ, ಸಂಪ್ರದಾಯಸ್ಥರು ಬೆಚ್ಚಿಬೀಳುವಂತೆ ನವ್ಯಕಾವ್ಯದ ’ಚಂಡೆ ಮದ್ದಳೆ’ಯನ್ನು ಬಾರಿಸುವ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಸಾಹಸಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಮಾತಿನಲ್ಲೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ “ರೂಢಿಯಾದದ್ದರ ಒಳಹೊಕ್ಕು ಸಿಡಿಮದ್ದಿನ ಹಾಗೆ ಸ್ಫೋಟಿಸಿ ಅದನ್ನು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತಗೊಳಿಸದೆ ಹೊಸಕಾಲದ ಹೊಸ ಬದುಕಿಗೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.” ”ಹಾಕಿಟ್ಟ ಹಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ರೈಲು ಬಿಡದೆ” ಕಲ್ಲು ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹೊಸ ಹಾದಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಅಂಜದೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರಿಗೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರದೇ ಆದ ವಿಶಿ? ’ಅಸಲುಕಸುಬು’ ತೋರಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.

    ನವ್ಯಕಾವ್ಯದ ಜೊತೆ ನನ್ನ ಮೊದಲ ಮುಖಾಮುಖಿ ನಡೆದದ್ದು ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ. ಆಗತಾನೆ ಎಸ್.ಎಸ್.ಎಲ್.ಸಿ. ಮುಗಿಸಿದ್ದ ನಾನು, ನನ್ನ ಹುಟ್ಟೂರಾದ ಹಟ್ಟಿಕುದ್ರು ಎಂಬ ದ.ಕ.ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಳ್ಳಿಯನ್ನು ಅಗಲಿ ಕಾಲೇಜು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿದ್ದ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಮನೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದೆ. ಅಣ್ಣ ಸಾಹಿತ್ಯಾಭಿಮಾನಿಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿ, ಸಂಕ್ರಮಣ ಮುಂತಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಇದ್ದವು. ಅಡಿಗ, ರಾಮಚಂದ್ರಶರ್ಮ, ಕಂಬಾರ, ಪಾಟೀಲ, ನಿಸಾರ್, ನಾಡಿಗ್ ಮುಂತಾದವರ ನವ್ಯಕವಿತೆಗಳ ಸಂಕಲನಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಅನೇಕ ಪುರವಣಿಗಳಲ್ಲಿ ನವ್ಯಕವಿತೆಗಳೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಾನು ಛಂದೋಬದ್ಧವಾದ, ಪ್ರಾಸಾನುಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಕ್ಕಳ ಕವನ ಹಾಗೂ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಓದಿದ್ದೆ. ಒಂದಿ? ಪ್ರಾಸಬದ್ಧವಾದ ಮಕ್ಕಳ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದೆ. ಇವುಗಳಿಗಿಂತ ತೀರಾ ಭಿನ್ನವಾದ ಮುಕ್ತಛಂದಸ್ಸಿನ, ಪ್ರಾಸಗಳಿಲ್ಲದ, ತುಂಡರಿಸಿದ ಗದ್ಯದ ಸಾಲುಗಳಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದ ನವ್ಯಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು ನನಗೆ ದಿಗಿಲಾಯಿತು. ಎ? ಬಾರಿ ಓದಿದರೂ ಅವುಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದರೆ ಬೇರೆಯವರು ನನ್ನನ್ನು ದಡ್ಡನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದೆಂಬ ಅಂಜಿಕೆ! ಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಬಂದ ನನಗೆ ಬೆಂಗಳೂರೆಂಬ ಮಹಾನಗರವನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಪರೀತ ಗಾಬರಿ, ಆತಂಕ, ಭಯ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ನವ್ಯಕಾವ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಾಗ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಗಾಬರಿಯಾಯಿತು. ನವ್ಯ ಕವಿತೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅನಂತಮೂರ್ತಿ, ಜಿ.ಎಚ್. ನಾಯಕ, ಎಂ.ಜಿ. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಮುಂತಾದವರು ಬರೆದ ಪುಟಗಟ್ಟಲೆ ವಿಮರ್ಶೆ ಓದಿದರೂ ಅದರ ಸ್ವಾರಸ್ಯ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

    ಬಂಡಾಯ ಕಾವ್ಯದ ಅಬ್ಬರದಲ್ಲಿ ಅಡಿಗರ ನವ್ಯಕಾವ್ಯ ಟೀಕೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಅಡಿಗರನ್ನು ಬಂಡಾಯದವರು ಜೀವವಿರೋಧಿ ಎಂದರು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಓದಬೇಕೆ , ಬೇಡವೆ? – ಎಂಬ ಸಂದಿಗ್ಧದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಪುನಃ ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವಂತೆ , ಅವರ ಕಾವ್ಯದ ವಿಭಿನ್ನ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದವರು ವಿಮರ್ಶಕ ಕಿ.ರಂ. ನಾಗರಾಜ್. 

    ಆದರೂ ನಾನು ಅಡಿಗರ ಕವನಸಂಕಲನಗಳನ್ನು, ಲಂಕೇಶರ ಸಂಪಾದಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದ ’ಅಕ್ಷರ ಹೊಸ ಕಾವ್ಯ’ದಲ್ಲಿದ್ದ ಕವನಗಳನ್ನು ಹಠ ಹಿಡಿದು ಓದಿದೆ. ವಿಮರ್ಶಕರು ತುಂಬಾ ಹೊಗಳುತ್ತಿದ್ದ ಅಡಿಗರ ಮುಖ್ಯ ಕವಿತೆಗಳಾದ ’ಹಿಮಗಿರಿಯ ಕಂದರ’, ’ಭೂಮಿಗೀತ’, ’ಭೂತ’, ’ಹದ್ದು’, ’ವರ್ಧಮಾನ’ಗಳಿಗಿಂತ ’ನನ್ನ ಅವತಾರ’, ’ಪು? ಕವಿಯ ಪರಾಕು’, ’ಏನಾದರೂ ಮಾಡುತಿರು ತಮ್ಮ’, ’ಹಳೆಮನೆಯ ಮಂದಿ’, ’ಪ್ರಾರ್ಥನೆ’, ’ನೆಹರೂ ನಿವೃತ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ’, ’ಮೂಲಕ ಮಹಾಶಯರು’, ’ನಿನ್ನ ಗದ್ದೆಗೆ ನೀರು’ ಮುಂತಾದ ಅವರ ವಿಡಂಬನಾತ್ಮಕ ಕವನಗಳು ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ನಾನು ಓದುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಹೆಬ್ಬಾಳದ ಕೃಷಿ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಎಚ್.ಎ. ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಎಂಬ ಇಂಗ್ಲಿ? ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಿದ್ದರು. ಸ್ವತಃ ಲೇಖಕರಾಗಿದ್ದ ಅವರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಕಾವ್ಯಕಮ್ಮಟವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಅತಿಥಿಯನ್ನಾಗಿ ಅಡಿಗರನ್ನು ಕರೆಸಿದ್ದರು. ಅಂದು ಅಡಿಗರು ಕಾವ್ಯ ರಚನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಳ ಸರಳವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ನಡೆದ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಕೆಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೆ.

    ೧೯೭೮ರಲ್ಲಿ ನಾನು ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎಸ್ಸಿ. (ಕೃಷಿ) ಓದುತ್ತಿದ್ದಾಗ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಸಂಘದ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಾಗಿದ್ದೆ. ಸಂಘದ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ಆಗ ತರುಣಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದ ಲಂಕೇಶರನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಅವರ ಕಚೇರಿಗೆ ಬಂದು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಅವರು ಬರಲೊಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಾಗ “ಯೂ ಫೂಲ್ ಗೆಟ್ ಔಟ್” ಎಂದು ಬೈದರು. ನಾನು ಬೇಸರದಿಂದ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದ ಸಾಹಿತಿ ಸುಮತೀಂದ್ರ ನಾಡಿಗರ ಪುಸ್ತಕದ ಅಂಗಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಡೆದ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದೆ. ಅವರು “ಬೇಜಾರು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ. ನಿನಗೆ ನಾನು ಲಂಕೇಶನಿಗಿಂತ ಒಳ್ಳೆಯ ಕವಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ನನ್ನನ್ನು ಅಡಿಗರ ಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ನಾನು ತುಂಬಾ ಅಂಜಿಕೆಯಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಸಂಘದ ಉದ್ಘಾಟನೆಗೆ ಬರಬೇಕು ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡಾಗ ಅಡಿಗರು ಸಂತೋ?ದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಸಮಾರಂಭದ ದಿನ ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಧಾರವಾಡಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅವರನ್ನು ಬರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾನು ಕಾಲೇಜಿನ ಕಾರಿನಲ್ಲಿ ರೈಲುನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಅಂದು ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿಯ ಮಗ ಸಂಜಯ್ ಗಾಂಧಿ ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದ ಸುದ್ದಿ ಬಂದದ್ದರಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಸಂಘದ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಸಮಾರಂಭ ರದ್ದಾಯಿತು.

    ಅಡಿಗರಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಸಂಘವನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸುವ ಅವಕಾಶ ತಪ್ಪಿಹೋದದ್ದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಬೇಸರವಾಯಿತು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡುವ ಅವಕಾಶ ತಪ್ಪಿಹೋದದ್ದರಿಂದ ಅಡಿಗರಿಗೂ ನಿರಾಸೆಯಾಯಿತು. ಎಷ್ಟು ಕೇಳಿಕೊಂಡರೂ ನಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ ನಿರ್ದೇಶಕರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಸಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಅಡಿಗರೇ ಒಂದು ಉಪಾಯ ಸೂಚಿಸಿದರು. “ಹಾಸ್ಟೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಡೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸು, ನಾನು ಅಲ್ಲೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂದರು. ಅವರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ನಾನು ಹಾಸ್ಟೆಲ್‌ನ ಡೈನಿಂಗ್ ಹಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದಿಷ್ಟು ಹುಡುಗರನ್ನು ಸೇರಿಸಿದೆ. ವೇದಿಕೆ, ಮೈಕ್ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡಾ ಅಡಿಗರು ಅರ್ಧ ಗಂಟೆ ಸೊಗಸಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಆಗ ದೇಶದಲ್ಲಿ ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇತ್ತು. ಅಡಿಗರು ತಮ್ಮ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿಯ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿ ಧೋರಣೆ ಹಾಗೂ ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಖಂಡಿಸಿದರು. ಅವರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ನನ್ನ ಬೆನ್ನಿಗೊಂದು ಗುದ್ದಿ “ಇವನು ಡುಂಡಿ-ರಾಜ. ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ರಾಜನೇ. ನೀವು ಯಾರಿಗೂ ಅಂಜಬಾರದು” ಎಂದು ಭಾಷಣ ಮುಗಿಸಿದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದವರೆಲ್ಲ ಎದ್ದು ನಿಂತು ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿದ್ದರು. ಅಂದು ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಅಡಿಗರನ್ನು ಮರುದಿನ ಅವರ ಕೋರಿಕೆಯಂತೆ ಕವಿ ಕಣವಿಯವರ ಮನೆಗೆ ಮತ್ತು ಜಿ.ಬಿ. ಜೋಷಿಯವರ ಅಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ನೆಚ್ಚಿನ ಸಿಗರೇಟು ಖರೀದಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಅವರು ಸಿಗರೇಟು ಸೇದುತ್ತ ಉಫ್ ಎಂದು ಹೊಗೆ ಉಗುಳಿದಾಗ ’ಸಿಗರೇಟಿನ ಹೊಗೆ/ ವರ್ತುಳ, ವರ್ತುಳ/ ಧೂಪಧೂಮ ಮಾಲೆ’ ಎಂಬ ಅವರ ’ಧೂಮಲೀಲೆ’ ಕವನ ನೆನಪಾಗಿತ್ತು.

    ಮೊಗೇರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಿನಿಂದ ಇಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೆ ಭಾವೋದ್ವೇಗಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಕಿ.ರಂ. “ಇದು ಜಗತ್ತಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕವಿ ಓಡಾಡಿದ ಮಣ್ಣು. ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅವರ ಕಾವ್ಯ ಓದಬೇಕು” ಎಂದು ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟರು. ಉಪಾಧ್ಯರಿಗೂ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಹೇಳಿ, ಅಡಿಗರ ಒಂದು ಕವನವನ್ನು ಓದುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದರು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಿ.ರಂ. ವ್ಹಾ ವ್ಹಾ ಎಂದು ತಲೆದೂಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಮ್ಮನ್ನು ಆ ಹಳ್ಳಿಯ ಜನರು ದೂರದಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು…

    ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಡಾಯ ಕಾವ್ಯದ ಅಬ್ಬರದಲ್ಲಿ ಅಡಿಗರ ನವ್ಯಕಾವ್ಯ ಟೀಕೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಅಡಿಗರನ್ನು ಬಂಡಾಯದವರು ಜೀವವಿರೋಧಿ ಎಂದರು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಓದಬೇಕೆ, ಬೇಡವೆ? – ಎಂಬ ಸಂದಿಗ್ಧದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಪುನಃ ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವಂತೆ, ಅವರ ಕಾವ್ಯದ ವಿಭಿನ್ನ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದವರು ವಿಮರ್ಶಕ ಕಿ.ರಂ. ನಾಗರಾಜ್. ಅವರೊಮ್ಮೆ ಮಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾಗ ನಮ್ಮ ಗೆಳೆಯರ ಕೂಟದಲ್ಲಿ ಅಡಿಗರ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತ ಅದರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತ ಬೆಳಕು ಹರಿವ ತನಕ ಕಾವ್ಯದ ರಸದೌತಣ ಉಣಬಡಿಸಿದ್ದರು. ನನಗಂತೂ ಆ ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಇಡೀ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬಂದ ಅನುಭವ!

    ಈ ನಡುವೆ ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆಯಿತು. ಮದುವೆಯ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ನನಗೆ ಮೊಗೇರಿ ಎಂಬ ಊರಿನಿಂದ ಒಂದು ಜಾತಕ ಬಂದಿರುವುದಾಗಿ ತಂದೆಯವರು ತಿಳಿಸಿದರು. ಮೊಗೇರಿ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರಿಯರಿಗೆ ನೆನಪಾಗುವುದು ಆ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಕವಿ ಎಂ. ಗೋಪಾಲಕೃ? ಅಡಿಗ. ನನಗೂ ಹಾಗೇ ಆಯಿತು. ಹೆಣ್ಣು ಹೇಗಾದರೂ ಇರಲಿ, ಅಡಿಗರ ಹುಟ್ಟೂರನ್ನು ನೋಡಿದ ಹಾಗಾಯಿತು ಎಂದು ಮನೆಯವರ ಜೊತೆ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಮೊಗೇರಿಗೆ ಹೋದೆ. ಏನಾಶ್ಚರ್ಯ? ಅದು ಅಡಿಗರು ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದ ಮನೆ! ನಾನು ಕಂಡ ಹುಡುಗಿ ಕವಿ ಅಡಿಗರ ತಮ್ಮ (ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮಗ) ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ಅಡಿಗರ ಮಗಳು. ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದ ನಾನು ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅದೂ ಒಂದು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಮದುವೆಯಾದ ನಂತರ ನಾನು ಆಗಾಗ ಆ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಾಗಲೆಲ್ಲ ಆ ಹಳೆಯ ಮನೆಯ ಪತ್ತಾಸಿನಲ್ಲಿ, ಮರದ ಕಪಾಟಿನಲ್ಲಿ ಅಡಿಗರ ಸಹಿ, ಹಸ್ತಾಕ್ಷರ ಇರುವ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಕಂಡು ರೋಮಾಂಚನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆ.

    ನಾನು ಉಡುಪಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಕಿ.ರಂ. ಯಾವುದೋ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ರಾತ್ರಿ ಯಥಾಪ್ರಕಾರ ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಆವೇಶಭರಿತರಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಾತಿನ ನಡುವೆ ನಾನು ಮೊಗೇರಿಯ ಅಳಿಯ ಅನ್ನುವುದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. “ನಾನು ಅಡಿಗರ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಭಿಮಾನಿಯಾದರೂ ಅವರು ಹುಟ್ಟಿದ ಊರನ್ನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ನಾಳೆ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲೇಬೇಕು” ಎಂದರು. ನಾನು ಸಂತೋ?ದಿಂದ ಒಪ್ಪಿದೆ. ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ವಿಮರ್ಶಕ ಮುರಳೀಧರ ಉಪಾಧ್ಯರು ಕಾರಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದರು. ಮರುದಿನ ನಾವು ಕಿ.ರಂ. ಅವರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಮೊಗೇರಿಗೆ ಹೊರಟೆವು. ಮೊಗೇರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಿನಿಂದ ಇಳಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೆ ಭಾವೋದ್ವೇಗಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಕಿ.ರಂ. “ಇದು ಜಗತ್ತಿನ ಶ್ರೇ? ಕವಿ ಓಡಾಡಿದ ಮಣ್ಣು. ಇಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅವರ ಕಾವ್ಯ ಓದಬೇಕು” ಎಂದು ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟರು. ಉಪಾಧ್ಯರಿಗೂ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಹೇಳಿ, ಅಡಿಗರ ಒಂದು ಕವನವನ್ನು ಓದುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದರು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಿ.ರಂ. ವ್ಹಾ ವ್ಹಾ ಎಂದು ತಲೆದೂಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಮ್ಮನ್ನು ಆ ಹಳ್ಳಿಯ ಜನರು ದೂರದಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು.

    *    *      *

    ಅಡಿಗರನ್ನು ನಾನು ಭೇಟಿಯಾದದ್ದು ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕು ಸಲ. ಪ್ರತಿ ಬಾರಿ ಅವರೊಡನೆ ಮಾತಾಡಿದಾಗಲೂ ಒಳನೋಟಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ಮಾತುಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರ ತುಂಟ ನಗು, ಏನಾದರೂ ಕುಶಾಲು ಮಾಡಿ ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸುವ ರೀತಿ ನನ್ನನ್ನು ಬಹುಕಾಲ ಕಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನಾನು ಅವರನ್ನು ಕಂಡದ್ದು ೧೯೯೨ರಲ್ಲಿ. ಅದಾದ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ನಿಧನದ ಸುದ್ದಿ ಬಂತು. ಅವರಿಗೆ ಶ್ರದ್ಧಾಂಜಲಿ ಸೂಚಿಸಲು ನಾನು ಬರೆದ ಒಂದು ಕಿರುಗವನ ಹೀಗಿದೆ:

    ಅಡಿಗರ ಚಂಡೆ ಮದ್ದಳೆ
    ಕಿವಿ ಹೊಕ್ಕಿದ್ದರೆ
    ಮೋಹನ ಮುರಲಿ
    ಕೇಳಲು ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರೆ
    ಅಥವಾ ಅವರೇ ಒಮ್ಮೆ
    ಏನಯ್ಯಾ ಎಂದು
    ಕಣ್ಣು ಹೊಡೆದು
    ಬೊಚ್ಚುಬಾಯಲ್ಲಿ ನಕ್ಕಿದ್ದರೆ
    ತಪ್ಪಾಯಿತೆಂದು ಬಹುಶಃ
    ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ
    ಕಾಲಪುರುಷ!

    ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯ – ಎಂದೆಂದೂ ನಳನಳಿಸುವ ಕೆಂದಾವರೆ

  • ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಹೊರಗಿದ್ದು ಈಗ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರದ ಒಳಗೇ ಇರುವ ಮಾರತ್ತಹಳ್ಳಿ ಮುಖ್ಯರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಎಂ.ಜಿ.ಎ. ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ ಎನ್ನುವ ಒಂದು ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಇದೆ. ಎಂ.ಜಿ.ಎ. ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ ಎಂದರೆ ’ಮೊಗೇರಿ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್’ ಅಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಯುಗಪ್ರವರ್ತಕ ಕವಿ ಎಂ. ಗೋಪಾಲಕೃರ್ಷ ಅಡಿಗರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿರುವ ಈ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವವರು ಕವಿ ಅಡಿಗರ ಎರಡನೇ ಮಗ ಡಾ| ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಅಡಿಗ ಅಥವಾ ಡಾ| ಎಂ.ಜಿ. ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಅವರು. ಮಹಾನ್ ಮಾನವತಾವಾದಿಯಾದ ಪ್ರೊ| ಅಡಿಗರ ಮಾನವಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಜನಸೇವೆಯ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಈ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿವೆ ಎಂದರೆ ತಪ್ಪೆನಿಸದು. ಕವಿ ಅಡಿಗರ ಜನ್ಮಶತಮಾನೋತ್ಸವದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಡಾ| ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸಿದ ಮಾತುಕತೆಯ ವಿವರಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

    ಪ್ರಶ್ನೆ: 1968ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಡಿಗರಿಗೆ 5೦ ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದಾಗ ಅವರ ಸಾಹಿತಿಮಿತ್ರರು, ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಉಡುಪಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ದಿನಗಳ ಆತ್ಮೀಯ ಅಭಿನಂದನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಡೆಸಿದರಲ್ಲವೆ? ಆಗಲೇ ಅವರು ಉಡುಪಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರಾ?

    ಉತ್ತರ: ಇಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು, ಅಷ್ಟೆ. ಅದಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಪ್ರಜ್ಞ ಕಾಲೇಜಿನ ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲರಾಗಿ ಸೇರಿದ್ದು. ಆಗ ನಾವು ಉಡುಪಿಗೆ ಹೋದೆವು. ನಾನು ಮಣಿಪಾಲ ಹೈಸ್ಕೂಲು (ಈಗ ಮಣಿಪಾಲ್ ಪಿ.ಯು. ಕಾಲೇಜ್) ಎಂಟನೇ ತರಗತಿಗೆ ಸೇರಿದೆ; ಅಣ್ಣ (ಜಯಂತ ಅಡಿಗ) ಹತ್ತನೇ ತರಗತಿಗೆ ಸೇರಿದ.

    ಪ್ರ: ನಿಮ್ಮ ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿ.

    ಉ: ನಾವು ಐವರು ಮಕ್ಕಳು. ಇಬ್ಬರು ಅಕ್ಕಂದಿರಾದ ಮೇಲೆ ಅಣ್ಣ, ನಮಗೊಬ್ಬಳು ತಂಗಿ. ಅಣ್ಣ ಓದಿದ್ದ; ಲಾ ಎಲ್ಲ ಮಾಡಿದ್ದ. ಪ್ರಾಕ್ಟಿಸ್ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಕನಕಪುರದ ಬಳಿ ಜಮೀನು ಖರೀದಿಸಿ ಕೃಷಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ; ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯಾಗಿದ್ದ. ಆದರೆ ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ಬೇಗ ೫೬ನೇ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿಗೇ ತೀರಿಹೋದ. ಡಯಾಬಿಟೀಸ್  ಇತ್ತು; ಕೊನೆಗೆ ಕಿಡ್ನಿ ವೈಫಲ್ಯ ಆಯಿತು. ಏನೇನೋ ತೊಂದರೆಯಾಗಿ ತೀರಿಹೋದ. ಅಕ್ಕಂದಿರಿಬ್ಬರೂ ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ದೊಡ್ಡ ಅಕ್ಕ ಬಿ.ಎಸ್ಸಿ., ಬಿ.ಎಡ್. ಮಾಡಿದ್ದಳು. ಚಿಕ್ಕವಳು ಎಂ.ಎ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್. ಅಲ್ಲಿಗೆ (ಅಮೆರಿಕ) ಹೋಗಿಯೂ ಏನೋ ಮಾಡಿದಳು. ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಮದುವೆಗೂ ಮುನ್ನ ಇಬ್ಬರೂ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿದ್ದರು. ದೊಡ್ಡ ಅಕ್ಕನ ಮದುವೆ ೧೯೭೫ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆಯಿತು. ಎರಡನೆಯವಳದ್ದು ಮತ್ತೆ ಮೂರು ವರ್ಷದ ಅನಂತರ ನಡೆಯಿತು. ದೊಡ್ಡ ಅಕ್ಕ ವಿದ್ಯಾ ಕೃಷ್ಣರಾಜು ಅವಳ ಗಂಡ ಡಾಕ್ಟರ್. ಮಕ್ಕಳರೋಗ ತಜ್ಞರು, ನಿಯೋನೆಟಾಲಜಿಸ್ಟ್. ಅಕ್ಕ ಅಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಎರಡನೇ ಅಕ್ಕ (ನಂದಿನಿ ಶಶಿಧರ್) ಕೂಡ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಗಂಡ ಇಂಜಿನಿಯರ್; ಆಟೋಮೊಬೈಲ್ ಉದ್ದಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದಾರೆ (ವೆಲ್ ಸೆಟ್ಲಡ್). ಯಾವಾಗಲೋ ತುಂಬ ಮೊದಲೇ (ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ) ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ದೊಡ್ಡ ಅಕ್ಕ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಎರಡನೆಯವಳು ಚಿಕಾಗೋದಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ. ತಂಗಿ (ಅಂಜನಾ ರಘು) ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಗಂಡ ಕೂಡ ಡಾಕ್ಟರ್; ಅವರು ಸರ್ಜನ್. ಅವಳು ಕಳೆದ ವರ್ಷ ಹೃದಯಾಘಾತವಾಗಿ ಸಡನ್ನಾಗಿ ತೀರಿಕೊಂಡಳು; ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ ಅಕ್ಕನನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗಿದ್ದಳು; ಸಡನ್ನಾಗಿ ತೀರಿಕೊಂಡಳು; ಅದೊಂದು ದುರಂತ (ಟ್ರಾಜಿಡಿ).

    ಪ್ರ: ನಮಗೆ ಅಡಿಗರು ಉಡುಪಿ ಪೂರ್ಣಪ್ರಜ್ಞ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲರಾಗಿದ್ದರು; ನಾನು ಪದವಿ ಒಂದನೇ ವೃ‍ರ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ವೋಟಿಗೆ ನಿಲ್ಲುವ ಸಲುವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋದರು. ಕೆಂಗಲ್ ಹನುಮಂತಯ್ಯ (ಇಂದಿರಾ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್)ನವರ ವಿರುದ್ಧ ಓಟಿಗೆ ನಿಂತರಲ್ಲಾ (೧೯೭೧). ವೋಟಿಗೆ ನಿಂತಾಗ ಬಹುಶಃ ಕಾಲೇಜು ನಡೆಸುವ ಸ್ವಾಮಿಗಳು (ಅಂದಿನ ಅದಮಾರು ಮಠಾಧೀಶ ಶ್ರೀ ವಿಬುಧೇಶ ತೀರ್ಥರು) ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವಂತೆ ಹೇಳಿರಬೇಕು.

    ಉ: ಹೌದು ಹೌದು, ಅವರೇ ಹೇಳಿದ್ದು; ವೋಟಿಗೆ ನಿಲ್ಲುವುದಾದರೆ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿ ಅಂತ. ಅ? ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಇವರು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಿಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲ. ಅವರು ಹಾಗೇ. ನೇರನಡೆ ಮತ್ತು ಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್. ಅವರು ಯಾರಿಗೂ ತಲೆ ಬಗ್ಗಿಸುತ್ತಾ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬಿಟ್ಟು ಬರುವುದೇ; ಯೋಚನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲ. ತುಂಬ ಆನೆಸ್ಟ್ (ಪ್ರಾಮಾಣಿಕರು), ನೇರ ನಡೆ; ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ತುಂಬ. ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ದುಡ್ಡು, ಗಿಡ್ಡು ಅವರಿಗೆ ಅಷ್ಟು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಯಾವಾಗಲೂ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸರಿ ಆಗುವಂಥದ್ದನ್ನೇ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

    ಪ್ರ: ಅದರಿಂದ ಫ್ಯಾಮಿಲಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಆಗಲಿಲ್ಲವೆ?

    ಉ: ನಿಜವೆಂದರೆ, ಫ್ಯಾಮಿಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತೊಂದರೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ದೊಡ್ಡ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರಲ್ಲವೆ? ಹಾಗಾಗಿ ನಾವು ಹೇಗೋ ನಿಭಾಯಿಸಿದೆವು. ಆಮೇಲೆ, ಕೊನೆಗೆ ಈ ಚುನಾವಣೆ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಸ್ವಲ್ಪ ತೊಂದರೆ ಆಯಿತು ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಉಡುಪಿ ಬಿಟ್ಟು ಬಂದರಲ್ಲವೇ? ಆವಾಗ ನಮ್ಮ ಅಕ್ಕಂದಿರ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೂಡ ಇನ್ನೂ ಮುಗಿಯುತ್ತಿತ್ತು, ಅಷ್ಟೆ. ಮತ್ತೆ ಅವರು (ಇಬ್ಬರೂ) ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು. ಮತ್ತೆ ಅವರಿಗೆ ಮದುವೆ ಆಯಿತು, ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಮನೆ ಖರ್ಚಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೇಗೋ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಾನು ಮೆಡಿಕಲ್‌ಗೆ ಸೇರಿದ್ದ?. ಒಂದು ಐದಾರು ವರ್ಷ ಸ್ವಲ್ಪ ತೊಂದರೆ ಆಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ತೀರಾ ಏನೂ ಅಲ್ಲ. ಅಕ್ಕಂದಿರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮನೆ ಸಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲಿಕ್ಕೆ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಎಜುಕೇ?ನ್ ಮುಗಿಯಿತು; ಮುಂದೆ ತೊಂದರೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಎನ್ನಬಹುದು.

    ಪ್ರ: ನಿಮ್ಮ ಪೂರ್ತಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಣಿಪಾಲದಲ್ಲೇ ಆಯಿತೇ?

    ಉ: ಹೌದು, ಎಂಬಿಬಿಎಸ್, ಎಂ.ಡಿ. ಎಲ್ಲ ಸೇರಿ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ವ? ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದೆ. ಐದೂವರೆ ವ? ಎಂಬಿಬಿಎಸ್ಸೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ಆರು ತಿಂಗಳು ಆಸ್ಪತ್ರೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಆರು ವ? ಆಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಮೂರು ವ? ಎಂಡಿ. ರಿಸಲ್ಟ್ ಬರುವಾಗ ಎಲ್ಲ ಸೇರಿ ಹತ್ತು ವ? ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ನಾನು ಸೆಟ್ಲ್ ಆದೆ; ಮನೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.

    ಪ್ರ: ಆರ್ಥಿಕ ತೊಂದರೆ ಇದ್ದಾಗ ತಂದೆ ಯಾರದಾದರೂ ನೆರವು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರಾ?

    ಉ: ಅದೆಲ್ಲ ಮಾಡೋದಿಲ್ಲ ನಮ್ಮಪ್ಪ. ಕೇಳುವುದು, ಯಾರ ಬಳಿಗಾದರೂ ಹೋಗುವುದು, ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಫಾಲೋವರ‍್ಸ್ ತುಂಬ ಇದ್ದರು. ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಜನ ಇದ್ದರು. ಮನೆಗೆ ಮಂತ್ರಿಗಳೆಲ್ಲ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇವರಿಗೆ ಕೇಳುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಇಲ್ಲ. ತುಂಬ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟಿದ್ದರು. ಬೇರೆಯವರಾದರೆ ಅಷ್ಟು ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

    ಪ್ರ: ಅಡಿಗರು ಆಗಾಗ ಊರು ಬದಲಿಸುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ, ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮನೆಯವರಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಆಗಲಿಲ್ಲವೆ?

    ಉ: ಊರು ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಇತ್ತು ನಿಜ. ಆದರೆ ನಮಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ತೊಂದರೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ನಾನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ; ನಾವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಕ್ಕಳೆಲ್ಲ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ. ಅ?ರೊಳಗೆ ಅವರು ಸುಮಾರೆಲ್ಲ ಮುಗಿಸಿದ್ದರು. ಹತ್ತು ವ? (೧೯೫೪-೬೪) ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿದ್ದರು. ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ಸಾಗರಕ್ಕೆ; ಅಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ. ಬಳಿಕ ಉಡುಪಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ವರ್ಷ; ಆಮೇಲೆ ಬೆಂಗಳೂರು. ಕುಮಟಾದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರಂತೆ; ಅದೆಲ್ಲ ಮೊದಲು. ಆಗ ಅಪ್ಪ-ಅಮ್ಮನ ಜೊತೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಅಕ್ಕ ಏನಾದರೂ ಇದ್ದಳೇನೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ನಾನು ಅವರ ಜೊತೆ ನಾಲ್ಕು ಜಾಗ ಮಾತ್ರ ನೋಡಿದ್ದು: ಮೈಸೂರು, ಸಾಗರ, ಉಡುಪಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು.

    ಪ್ರ: ಚುನಾವಣೆ (೧೯೭೧) ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅಡಿಗರು ದೆಹಲಿಗೆ ಹೋದವರಲ್ಲವೆ?

    ಉ: ಹೌದು. ನ್ಯಾಶನಲ್ ಬುಕ್ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ಉಪ ನಿರ್ದೇಶಕ(ಸಂಪಾದಕೀಯ ವಿಭಾಗ)ರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು. ಹತ್ತಿರಹತ್ತಿರ ಒಂದು ವ? ಮಾತ್ರ ಆ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿನ ಕೆಲಸ (ಜಾಬ್) ಅವರಿಗೆ ಇಷ್ಟ ಆಗಲಿಲ್ಲ (ಪ್ರಕಟಣೆಗೆ ಪುಸ್ತಕ ಆರಿಸುವಾಗ ಮೇಲಿನಿಂದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತೆಂದು ಅಡಿಗರು ಹೇಳಿಕೊಂಡದ್ದಿದೆ – ನೋಡಿ, ’ನೆನಪಿನ ಗಣಿಯಿಂದ’ – ಸಂದರ್ಶಕ). ವರ್ಷವಾಗುವ ಮುನ್ನವೇ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಿಮ್ಲಾಗೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿನ ’ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್‌ಡ್ ಸ್ಟಡೀಸ್’ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಮೂರು ವ? ಇದ್ದರು. ದೆಹಲಿ, ಸಿಮ್ಲಾಗೆ ಅಮ್ಮ ಹೋಗಿದ್ದರು; ನಾವೆಲ್ಲ ಇಲ್ಲೇ (ಬೆಂಗಳೂರು) ಇದ್ದೆವು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಮರಳಿದರು (೧೯೭೫). ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲೂ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಲಿಲ್ಲ.

    ಪ್ರ: ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಿಗರ ದಿನಚರಿ ಹೇಗಿತ್ತು?

    ಉ: ಅವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೇಗ ಏಳುವುದು. ನಾನು ನೋಡುವಾಗಿನಿಂದ ಅವರು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಐದು ಗಂಟೆಗೆ ಎದ್ದು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ವಾಕಿಂಗಿಗೆ ಹೋಗುವುದು. ಸಿಗರೇಟು ಸೇದುವ ಒಂದು ಅಭ್ಯಾಸವಿತ್ತು ಅವರಿಗೆ. ಸ್ಮೋಕ್ ಮಾಡಿ ವಾಕಿಂಗ್ ಮುಗಿಸಿ ಬಂದು ಬರೆಯುವುದು. ಬರೆಯುವುದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳಗ್ಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೆಳಗ್ಗೆ ನಾವೆಲ್ಲ ಏಳುವುದರ ಒಳಗೇ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಏನೋ ಬರೆದಿರುತ್ತಿದ್ದರು; ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಗಂಟೆ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕವನ- ಲೇಖನಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಬಹುಶಃ ಬೆಳಗ್ಗಿನ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಬರೆದಿದ್ದರು ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ; ಒಂದು ಸಣ್ಣ ವಾಕಿಂಗ್ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾವೆಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳು ಚಿಕ್ಕವರಿದ್ದರೂ ಬೆಳಗ್ಗೆ ೭ ಗಂಟೆಯ ಒಳಗೆ ಏಳುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಎದ್ದು ಮುಖ ತೊಳೆದು ಸ್ನಾನ-ಗೀನ ಎಲ್ಲ ಆದ ಮೇಲೆ ತಿಂಡಿ. ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಮಗೆಲ್ಲ ಶಿಸ್ತು ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಬಂದದ್ದು. ಸಮಯಪಾಲನೆ, ಯಾರನ್ನೂ ಕಾಯಿಸಬಾರದು; ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೋಗಬೇಕು. ಇದೆಲ್ಲ ಅಪ್ಪನಿಗೆ ಭಾರೀ ಮುಖ್ಯ. ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಹೋಗುವುದು, ಕಾಲೇಜಿಂದ ಬರುವುದು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಶಿಸ್ತು; ಮತ್ತು ತುಂಬ ಜನ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಅವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಾಹಿತ್ಯಾಸಕ್ತರಿರಬಹುದು, ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತರಿರಬಹುದು – ಹೀಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಜನ.

    ನಿಮಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಆಸಕ್ತಿ (ಇಂಟರೆಸ್ಟ್) ಇದೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ನಿಮಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ, ಓದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಇದ್ದೀರಿ ಅಂತ ಅನ್ನಿಸಿದರೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು (ಎನ್ಕರೇಜ್ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು). ಯಾರೇ ಆಗಲಿ, ಬಂದವನು ಸಣ್ಣ ಹುಡುಗನೇ ಇರಲಿ; ಸುಮ್ಮನೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಏನಾದರೂ ಬರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಓದಿ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೇಳಿ ಸರಿಯಾದ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟೇ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಂದವನು ತುಂಬಾ ಓದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಅನ್ನಿಸಿದರೆ, ಓದಿಕೊಳ್ಳುವ ಬಗ್ಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಕೊಟ್ಟು ತುಂಬ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

    ಪ್ರ: ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಹಾಗೇನಾ?

    ಉ: ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಆಗಿದ್ದಾಗ, ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲ್ ಆಗಿದ್ದಾಗ ಎಲ್ಲ ಹಾಗೇ. ತುಂಬ ಜನ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು; ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಜನ. ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಅದೇ ರೀತಿ ಇತು
    ಅವರು ಸಾಯುವ ದಿನ ಕೂಡ ಸುಮಾರು ಜನರನ್ನು ನೋಡಿದ್ದಾರೆ. ಜನ ಯಾವಾಗಲೂ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು; ಡಿಸ್ಕಸ್ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಾವ್ಯ, ರಾಜಕೀಯ ಎಲ್ಲ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರ ಹತ್ತಿರ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಚೆನ್ನಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಏನಾದರೂ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ್ದರ ಹೊರತಾಗಿ ಯಾರಿಗೂ ಅವಮಾನ ಮಾಡಿ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೌರವ ಕೊಟ್ಟು ಮಾತನಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಚಿಕ್ಕವರು ಕೂಡ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿನ್ನೆ ಒಬ್ಬರು ಡಾಕ್ಟರು ನನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಬಂದರು. ದಿನಪತ್ರಿಕೆ(ಪ್ರಜಾವಾಣಿ)ಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಲೇಖನ ನೋಡಿ ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ಬಂದಿದ್ದರು. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ೨೩ ವ? ಇರುವಾಗ ಪೂರ್ಣಪ್ರಜ್ಞ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಅಪ್ಪನನ್ನು ಹೋಗಿ ನೋಡಿದ್ದರಂತೆ. ತಾನು ಸಣ್ಣ ಯುವಕನಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಟ್ರೀಟ್ ಮಾಡಿದರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಡಾ| ನಾಗರಾಜರಾವ್ ಅಂತ ಅವರ ಹೆಸರು. ಅಪ್ಪ ಅವರನ್ನು ಆತ್ಮೀಯವಾಗಿ ಕರೆದು ಕೂರಿಸಿ ಚೆಂದದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದರಂತೆ. ಅವರು ತುಂಬ ಸಂತೋ?ದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಕೇವಲ ಅವರು ಅಂತ ಅಲ್ಲ. ತುಂಬ ಜನ ಆ ರೀತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನು ತುಂಬ ಜನರಿಗೆ ಓದುವುದಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲೆ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಎಷ್ಟು ಜನ ಓದಿದ್ದಾರೆ.

    ಪ್ರ: ಎಲ್ಲಿ?

    ಉ: ಎಲ್ಲ ಕಡೆ; ಅದು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇತ್ತು. ಮೈಸೂರು ಆಗಲಿ, ಉಡುಪಿ ಆಗಲಿ, ಅಥವಾ ಸಾಗರವಾಗಲಿ. ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಓದುವವರು ೩-೪ ಜನ ಎಕ್ಸ್‌ಟ್ರಾ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಓದುವುದಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪ ದುಡ್ಡು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಸತಿ ಒದಗಿಸಿ ಇವರೇ ಎಲ್ಲ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು; ಬೇರೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

    ಪ್ರ: ಅವರು ಸಂಬಂಧಿಕರ ಹುಡುಗರಾ?

    ಉ: ಕೆಲವರು ಸಂಬಂಧಿಕರಾದರೆ ಬೇರೆಯವರು ಕೂಡ ಇದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಜನ ಬಂದು ಅಪ್ಪ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬರು ವೆಂಕಟಗಿರಿ ಅಂತ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಓದುವುದರಲ್ಲಿ ಇಂಟರೆಸ್ಟ್; ಆದರೆ ಬಡತನ. ಅವರು ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಓದಿದವರು. ಸಾಗರ ಬಿಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪ ಅವರಿಗೆ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಕಾಲೇಜು ಬಿಡಿಸಿ ಸಂಜೆ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದರು. ಕಾಲೇಜಿನ ಲ್ಯಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಡೆಮಾನ್‌ಸ್ಟ್ರೇಟರ್ ಥರ ಕೆಲಸ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಆತ ಈಗ ಕೆ.ಇ.ಬಿ.(ಬೆಸ್ಕಾಂ) ಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಆಫೀಸರ್. ಯಾವಾಗಲೂ ಬರುತ್ತಾರೆ; “ನಿಮ್ಮ ತಂದೆಯಿಂದಾಗಿ ನಾನು ಈ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟಿದೆ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ಅವರ ಮಕ್ಕಳೆಲ್ಲ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಓದಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ದೊಡ್ಡದೊಡ್ಡ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಬಂದು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದಾಗ ತುಂಬ ಸಂತೋ?ವಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ರೀತಿ ತುಂಬ ಜನ ಬರುತ್ತಾರೆ.

    ಪ್ರ: ದೊಡ್ಡ ಆದಾಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅಡಿಗರು ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರಲ್ಲವೇ?

    ಉ: ದೊಡ್ಡ ಆದಾಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಫೀಸೆಲ್ಲ ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರು. ನನಗೆ ಅದು ಅನಂತರ ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಎ? ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಫೀಸ್ ಕಟ್ಟಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ರಿಯಾಯತಿ ಕೊಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಆ ರೀತಿ ಎಲ್ಲ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಈಗ ದೇವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಬಹುದು ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಥಿಂಗ್ ರಿಯಲೀ ಗುಡ್. ಮನು? ತನ್ನ ಕಾಲ ಮೇಲೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು ಸಹಜ ಅಂತ ಹೇಳಬಹುದು. ಇವರ ಸ್ಥಿತಿ ಅಷ್ಟಕ್ಕಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲವಾ? ಆಗ ಸಂಬಳವೆಲ್ಲ ಎಷ್ಟು? ನನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜ್ಞಾಪಕ ಇದೆ. ಪೂರ್ಣಪ್ರಜ್ಞ ಕಾಲೇಜಿನ ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಾಲರಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದ ಸಂಬಳ ೨,೦೦೦ ರೂ. ಆದರೂ ಆ ಥರ ಇರುವುದು ತುಂಬ ಕಷ್ಟ. ಅವರು ಆ ರೀತಿ ಇದ್ದದ್ದಕ್ಕೆ ನಮಗೆ ತುಂಬ ಸಂತೋಷ!

    ಪ್ರ: ಅಪ್ಪ ನಿಮಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಎಲ್ಲೋ ಒಂದು ಕಡೆ ಹೇಳಿದ್ದೀರಿ. ಯಾವ ಕಾರಣಗಳಿಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು?

    ಉ: ಅದು ಚಿಕ್ಕವನಿರುವಾಗ. ಅಯ್ಯೋ ನಾನು ಬಹಳ ತುಂಟ ಇದ್ದೆ. ನಿಭಾಯಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. ಬೇರೆಯವರ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವುದು, ಗಿಡ ಎಲ್ಲ ಕಿತ್ತುಹಾಕುವುದು, ಮರ ಏರಿ ಹಣ್ಣೆಲ್ಲ ಕಿತ್ತು ಬಿಸಾಡುವುದು, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹೊಡೆಯುವುದು, ಮೈಮೇಲೆ ಕಸ ಬೀಸಾಡುವುದು – ಏನೇನೋ ಚೇ? ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ; ಸುಮಾರು ಎಂಟು ವ?ದ ತನಕ. ಪ್ರತಿದಿನ ಮನೆಗೆ ಕಂಪ್ಲೇಂಟ್ ಬರುವುದು, ಶಾಲೆಯ ಟೀಚರ್, ನೆರೆಮನೆಯವರು ಬಂದು ಹೇಳುವುದು. ಅಪ್ಪನಿಗೆ ದೂರು ಹೋಯಿತು ಅಂದರೆ ಮುಗಿಯಿತು! ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಂದಿದ್ದೇನೆ; ಏಳೆಂಟು ವ?ದವರೆಗೆ. ಆಮೇಲೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಆವಾಗ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಫ್ರೀ ಅಲ್ಲವಾ? ಈಗ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊರಗಡೆ ಬಿಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರು ತುಂಬಾ ಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್. ನಾನು, ಅಣ್ಣ ಸುಮಾರು ತಿಂದಿದ್ದೇವೆ. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅವರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎನ್ನಬಹುದು. ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಆದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಬಹುತೇಕ ನಮ್ಮನ್ನು ಸ್ನೇಹಿತರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಏನಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಡಿಸ್ಕಸ್ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆವಾಗಿನಿಂದಲೂ ನಮಗೆ ಅಪ್ಪ ಅಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ; ದೇವರ ಹಾಗೆ (ಮೇಲೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾ). ಕೊನೆತನಕವೂ ಆ ಗೌರವ ಇದ್ದೇ ಇತ್ತು.

    ಪ್ರ: ಮನೆಗೆ ಬಂದವರನ್ನು ನಿಮಗೆ ಪರಿಚಯ (ಇಂಟ್ರೊಡ್ಯೂಸ್) ಮಾಡಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಇತ್ತಾ?

    ಉ: ಇಲ್ಲ, ಅದು ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ. ಅದೇ ನಾನು ಹೇಳುವುದು – ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಕವಿ-ಸಾಹಿತಿಗಳಿಗೆ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸುವುದು, ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಇನ್‌ವಾಲ್ವ್ ಮಾಡಿಸುವುದು ಎಲ್ಲ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ನಾವು ಸ್ವಲ್ಪ ಬರವಣಿಗೆಗೆ ಮುಂದಾಗುತ್ತಿದ್ದೆವಾ ಅಂತ. ಕನಿ?ಪಕ್ಷ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಅಥವಾ ಇಬ್ಬರಾದರೂ ಬರೆಯಬಹುದಿತ್ತಾ ಅಂತ. ಆದರೆ ಅದನ್ನವರು ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

    ಪ್ರ: ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಂಪರ್ಕ ಇಲ್ಲವಾ?

    ಉ: ಓದುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಎಲ್ಲರೂ ಸಿಕ್ಕಾಪಟ್ಟೆ ಓದುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ೨-೩ ಸಾವಿರ ಪುಸ್ತಕ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಅಪ್ಪ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೊಸ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವನ್ನು ಓದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆವು; ಬರೆಯಲಿಲ್ಲ ಅ?. ನನ್ನ ಮಗ (ಆದಿತ್ಯ) ಸ್ವಲ್ಪ ಬರೆಯುತ್ತಾನೆ. ದೊಡ್ಡ ಅಕ್ಕನ ಒಬ್ಬ ಮಗನೂ ಬರೆಯುತ್ತಾನೆ. ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟ ಅಲ್ಲ.

    ಪ್ರ: ನಿಮ್ಮ ತಾಯಿಯ ತವರು ಎಲ್ಲಿ?

    ಉ: ಮೈಸೂರು; ನಮ್ಮಮ್ಮ ಮೈಸೂರಿನವರು. ಅವರ ಪೂರ್ವಿಕರು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಸಮೀಪದವರಂತೆ. ೩-೪ ತಲೆಮಾರುಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದವರು.

    ಪ್ರ: ತಾಯಿಯ ಕಡೆಯಿಂದ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಂಪರ್ಕ ಇದೆಯಾ?

    ಉ: ಇಲ್ಲ. ಓದಿದವರು, ತಿಳಿದುಕೊಂಡವರು ಇದ್ದರು. ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಅವರ ಮನೆಗೆ, ಅಂದರೆ ಅಮ್ಮನ ಅಜ್ಜನ ಮನೆಗೆ ಅಪ್ಪ ವಾರಾನ್ನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಪ್ಪ ಊರು (ಕುಂದಾಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮೊಗೇರಿ) ಬಿಟ್ಟು ಓದಲಿಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ಆಗಿನ ಕ್ರಮದಂತೆ ವಾರದಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ದಿನ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರ ಮನೆಗೆ ಊಟಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಮನೆ ಅಮ್ಮನ ಅಜ್ಜನ ಮನೆ. ಸಯ್ಯಾಜಿರಾವ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮನೆ ಇತ್ತು; ಅರಮನೆಯಂತಹ ಕಟ್ಟಡ. ಅಪ್ಪ ಕಲಿತು ದೊಡ್ಡವರಾದ ಮೇಲೆ ಮಾತುಕತೆಯಾಗಿ ಆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯಿತು.

    ಪ್ರ: ನಿಮ್ಮ ತಂದೆ ಅನೇಕ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದ್ದಾರಲ್ಲವೆ?

    ಉ: ನಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಸ್ವಭಾವವೇ ಅದು, ಅಲ್ಲವಾ? ಬರೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದ ಹಲವರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿ ಬೆಳೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಿಂದ ತುಂಬ ಜನ ಮುಂದೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅನಂತಮೂರ್ತಿ, ಲಂಕೇಶ್
    ಅವರೆಲ್ಲ ಇದ್ದಾರೆ. ಮೈಸೂರಿನ ಮನೆಯಿಂದಲೇ ಅದೆಲ್ಲ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತು. ತಾವು ಬರೆದುದನ್ನು ಅಪ್ಪನ ಮುಂದೆ ಓದುವುದು, ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಕೇಳುವುದು, ಚರ್ಚಿಸುವುದು, ಪ್ರಕಟಣೆಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುವುದು ಎಲ್ಲ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ತುಂಬ ಜನ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಮಕ್ಕಳಾದ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಅಡಿಗರು ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿ?ಯ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರಾ?

    ಉತ್ತರ: ಇಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾವೇ ಏನಾದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಹೇಳಿದೆನಲ್ಲಾ; ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಚರ್ಚೆಗಳಿಂದ ನಾವು ಹೊರಗೇ. ನಾನು ಆಗ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆಸಕ್ತಿ ವಹಿಸದೆ ಇದ್ದುದಕ್ಕೆ ಅದು ಕೂಡ ಒಂದು ಕಾರಣ ಇರಬಹುದು. ನಾವು ನಮ್ಮ (ಶಾಲಾ) ಸಬ್ಜೆಕ್ಟ್‌ನಲ್ಲೇ ಇದ್ದೆವು. ನಾನಂತೂ ಇ? ವ?ವೂ ನನ್ನ ಸಬ್ಜೆಕ್ಟ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕ್ಟೀಸಿನಲ್ಲೇ ಬ್ಯುಸಿ ಇದ್ದೆ. ಈಗ ಅಪ್ಪನ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಓದಲಿಕ್ಕೆ ಆರಂಭಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಸಾಹಿತಿಗಳ ಪರಿಚಯವೆಲ್ಲ ಇದೆ. ಅವರು ಬಂದಾಗ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಕಾವ್ಯ ಓದುವುದು, ಅದರಲ್ಲೆಲ್ಲ ಈಗ I am taking lot of interest. ನಿಧಾನಗತಿಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಅಭ್ಯಾಸ ಬೇಕು ನೋಡಿ. ತಂದೆಯವರ ಕಾವ್ಯ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕೆ ಅ? ಸುಲಭ ಇಲ್ಲ, ಅಲ್ಲವಾ? ಓದಿ, ಮಾತಾಡಿ, ಡಿಸ್ಕಸ್ ಮಾಡಿಯೇ ಆಗಬೇಕು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಅಡಿಗರ ಕವನಗಳು ಬಂದಾಗಲೇ ನೀವು ಅವುಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಿದ್ದಿರಾ?

    ಉತ್ತರ: ಆವಾಗ ನಾವು ಸಣ್ಣ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲವಾ? ನಾನಂತೂ ಆಗ ಶಾಲೆಯದನ್ನು ಓದುತ್ತಿದ್ದೆ; ಆಗ ನಮ್ಮ ಶಾಲಾ ಓದು ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಪ್ಪ ತೀರಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ನನ್ನ ಸ್ಟಡಿ ಮುಗಿದು ಪ್ರಾಕ್ಟೀಸಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೆ ಅಷ್ಟೆ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಅಡಿಗರು ನಿಮಗೆಲ್ಲ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಲ್ಲವೆ?

    ಉತ್ತರ: ಹೌದು. ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಏನಾದರೂ ಕೆಲಸ ಇದ್ದರೆ ನಾವೇ ಮಾಡಬೇಕು. ೧೨ನೇ ಕ್ಲಾಸ್ (ಪಿ.ಯು.ಸಿ.) ಮುಗಿಯುವಾಗ ನನಗೆ ಮೆಡಿಕಲ್‌ಗೆ ಹೋಗಬೇಕು ಅನ್ನಿಸಿತು. ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗಾ, ಮೆಡಿಕಲ್ಲಾ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವವೂ ಇತ್ತು. ಆಗ ನಮಗೆ ಏನೂ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲವಾ? ಆದರೂ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ನಾನೇ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಹೋದದ್ದು ನನ್ನದೇ ನಿರ್ಧಾರ. ಏನಾದರೂ ಕೆಲಸ ಆಗಬೇಕಿದ್ದರೆ ಅಪ್ಪ “ಯೋಚನೆ ಮಾಡು. ಯಾವುದು ನಿನಗೆ ಸರಿ ಎನಿಸುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಮಾಡು” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಕ್ಕಂದಿರು, ಅಣ್ಣ, ತಂಗಿ, ನಾನು ಎಲ್ಲರೂ ಪೂರ್ತಿ ಸ್ವತಂತ್ರರು (ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್). ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ಶಾಕಿಂಗ್ (ಆಘಾತಕಾರಿ). ಯಾರ ಹತ್ತಿರವೂ ಹೋಗಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ; ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ನಾವೇ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆ ರೀತಿ ತುಂಬ ಕಠಿಣ (ಟಫ್) ಮಾರ್ಗ. ಆವಾಗಿಂದ ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಿದ್ದರು. ನನಗೆ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸೀಟು ಸಹ ಸಿಕ್ಕಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು; ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಇತ್ತು. ನಾನು ಮೆಡಿಸಿನ್ ವಿಭಾಗ ತೆಗೆದುಕೊಂಡೆ; ನನ್ನದೇ ನಿರ್ಧಾರವಾದ ಕಾರಣ ಆಮೇಲೆ ಯಾರ ಮೇಲೂ ತಪ್ಪು (ಬ್ಲೇಮ್) ಹೊರಿಸುವಂತಿಲ್ಲ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಅಮ್ಮ ಏನೂ ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೆ?

    ಉತ್ತರ: ಇಲ್ಲ; ಅಮ್ಮ ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದೆಲ್ಲ ಅಪ್ಪನದೇ ಕ್ಷೇತ್ರ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪನೇ ಬಾಸ್; ಅವರೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಅಮ್ಮನ ಹತ್ತಿರ ಏನಾದರೂ ಬೇಕಾದರೆ ಹೇಳಿ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದ?. ಇಂತಹ ದೊಡ್ಡ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಅಪ್ಪನ ಮೂಲಕವೇ. ಅವರು ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಡಿಸ್ಕಸ್ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. “ನೋಡು, ನಿನಗೆ ಇದು ಆಗುತ್ತದಾ? ನಿನ್ನ ಇಂಟರೆಸ್ಟ್ ಪ್ರಕಾರ ನೀನೇ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಬೇಕು, ಅಲ್ಲವಾ” ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗಾಗಿ ಸಣ್ಣದಾಗಲಿ, ದೊಡ್ಡದಾಗಲಿ, ಯೋಚಿಸಿ ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ನಮಗೆ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿತ್ತು. ಕ?ವಾಗುತ್ತದೆ, ಏನು ಮಾಡುವುದೆಂದು ಹಿಂಜರಿಯುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಎ? ಕ?ವಾದರೂ ನಾವೇ ಅಡ್ಜಸ್ಟ್ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕಿತ್ತು. ಅದರಿಂದಾಗಿ ನಾವು ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ತುಂಬ ಇಂಡಿಪೆಂಡೆಂಟ್ ಆಗಿದ್ದೆವು. ಪಿ.ಯು.ಸಿ. ಆಗಿದ್ದು ಮಾತ್ರ; ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಲ್ಲ ನಾನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡೆ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಸ್ಟ್ರೋಕ್ (ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು) ಆದ ಮೇಲೆ ಅಡಿಗರು ಕೆಲವು ವರ್ಷ ಇದ್ದರಲ್ಲವೆ?
    ಉತ್ತರ: ಹೌದು; ಆರು ವರ್ಷ ಇದ್ದರು. ಆಗ ಕೂಡ ಅವರೇ ಮ್ಯಾನೇಜ್ ಮಾಡುವುದು. ಎಡಭಾಗ ಪೂರ್ತಿ ಬಿದ್ದುಹೋಗಿತ್ತು. ಮಂಚದಿಂದ ಏಳುವುದಕ್ಕೂ ತುಂಬ ಕಷ್ಟ. ಆದರೂ (ಎತ್ತುವುದಕ್ಕೆ) ಯಾರಿಗೂ ಬಿಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವರೇ ಏಳುವುದು. ಅವರೇ ಬಾತ್‌ರೂಮಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು, ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟವಾದರೂ ಅವರೇ ಸ್ನಾನಮಾಡಬೇಕು. ಕೊನೆಯ ತನಕ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಅವರೇ ನೋಡಿಕೊಂಡರು. ಊಟವನ್ನೂ ಅವರೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಕರೆಕ್ಟಾಗಿ ಡೈನಿಂಗ್ ಟೇಬಲ್‌ನಲ್ಲೇ ಕುಳಿತು ಊಟಮಾಡುವುದು. ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟವಾದರೂ ಕೊನೆಯ ತನಕ ತಾವೇ ಮ್ಯಾನೇಜ್ ಮಾಡಿದರು; ಯಾರೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು ಅವರಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಅಮ್ಮ ಇದ್ದರೂ ಅವರು ಕೂಡ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲಿಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಸ್ಟ್ರೋಕ್‌ನ ಆನಂತರ ಅವರಿಗೆ ಬರೆಯಲು ತೊಂದರೆ ಆಗಿತ್ತಾ?

    ಉತ್ತರ: ಇಲ್ಲ. ಸ್ಟ್ರೋಕ್ ಆದದ್ದು ಎಡಗೈಗೆ. ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಿದುಳು ಪಕ್ಕಾ ಶಾರ್ಪ್ ಆಗಿತ್ತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ದಿನದವರೆಗೂ ಅವರು ಬರೆದಿದ್ದರು. ಏನೂ ತೊಂದರೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಆಚೀಚೆ ತಿರುಗಾಡುವುದಕ್ಕೆ (movemement) ಮಾತ್ರ ತೊಂದರೆ ಆಗಿತ್ತು. ಆವಾಗ ಕೂಡ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೇಗ ಎದ್ದು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ನನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆನಪಿದೆ; ಬರೆಯುವ ಆ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಅವರು ಬಿಡಲೇ ಇಲ್ಲ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಲು ಕಷ್ಟವಿತ್ತಲ್ಲವಾ?

    ಉತ್ತರ: ಹೊರಗೆ ಹೋಗಲು ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ನೇಹಿತರೆಲ್ಲ ಮನೆಗೇ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಂದಾಗ ಇವರು ಹೋಗಿ ಹಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು; ಮಾತನಾಡುವುದಕ್ಕೇನೂ ತೊಂದರೆ ಇರಲಿಲ್ಲ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಅಡಿಗರ ಮೊದಲ ರಚನೆಗಳು ಸರಳವಾದ ಪದ್ಯಗಳು, ಅನಂತರದ್ದು ಕಠಿಣ. ಭೂಮಿಗೀತದಂತಹ (ಕಠಿಣ) ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಾದ ನೀವು ಆಗ ಓದುವುದಿತ್ತೆ?

    ಉತ್ತರ: ಅಕ್ಕಂದಿರು ಓದುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಓದಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಅವರ ಕೆಲವು ಕವನಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರ ಬಗೆಗಿನ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಓದಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆದರೆ ಸುಮತೀಂದ್ರ ನಾಡಿಗರಂಥವರು ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಬರೆದರಲ್ಲವೆ?
    ಉತ್ತರ: ಅನಂತಮೂರ್ತಿ, ನಾಡಿಗರೆಲ್ಲ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಮರ್ಶೆ ಓದಿಕೊಂಡು ಜೊತೆಜೊತೆಗೇ ಅವರ ಕವನಗಳನ್ನು ಓದಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ನಿಮ್ಮನ್ನು ತಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪತ್ರಿಕೆ ’ಸಾಕ್ಷಿ’ಯ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ಅಡಿಗರು ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಸಿದರಲ್ಲವೆ?
    ಉತ್ತರ: ಹೌದು ಹೌದು. ಅದೊಂದು ಹೈಲೆವೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾ ಇತ್ತು. ಜನ ಅದನ್ನು ಈಗ ಕೂಡ ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಅಡಿಗರು ಬೆಳಗ್ಗಿನ ಹೊತ್ತು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದಿರಿ; ಬೇರೆ ಹೊತ್ತು ಬರೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೆ?
    ಉತ್ತರ: ಹಾಗೇನಿಲ್ಲ. ಬೇರೆ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೂ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಬರೆದದ್ದು ಯಾವಾಗಲೂ ಅವರ ಟೇಬಲ್ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಪುಟಗಟ್ಟಲೆ ಬರೆದು ಟೇಬಲ್ ಮೇಲೆ ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಇಟ್ಟಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಮನಸ್ಸು ಬಂದಾಗ ಅಥವಾ ಏನಾದರೂ ಹೊಳೆದಾಗ ಮತ್ತೆ ಬರೆದು ಇಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಚೀಚೆ ಹೋಗುವಾಗ ಬರುವಾಗ ಐಡಿಯಾಸ್ ಬಂದರೆ ಚಕ್ಕಂತ ಬರೆದುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಎರಡು ಲೈನಾದರೂ ಸರಿಯೆ, ಬರೆದುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಇಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಕೊನೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಎರೇಂಜ್ ಮಾಡಿ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ಸಮಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರೇನು ಪ್ರಾಲಿಫಿಕ್ ರೈಟರ್ (ರಾಶಿಗಟ್ಟಲೆ ಬರೆಯುವವರು) ಅಲ್ಲ ನೋಡಿ. ವ?ದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸಲ ೨-೩ ಪದ್ಯ ಮಾತ್ರ ಬರೆದದ್ದು ಕೂಡ ಉಂಟು. ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತೋ ಕೂಡಲೆ ಬರೆದು ಇಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಜೋಡಿಸಿ ಪದ್ಯಕ್ಕೆ ಅಂತಿಮ ರೂಪ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಡಿಸ್ಟರ್ಬೆನ್ಸ್ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೇಗ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದಿರಬೇಕು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಕೆಲವು ಸಲ ಒಂದು ಪದ್ಯದ ಒಂದೆರಡು ಸಾಲು ಹೊಳೆದು ಅದನ್ನು ಬರೆದಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಡೆವಲಪ್ ಮಾಡುವುದು ಹೀಗೆಲ್ಲ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ; ’ಯಾವ ಮೋಹನ ಮುರಳಿ’ ಪದ್ಯ ಮೊದಲು ಎರಡು ಲೈನ್ ಹೊಳೆದದ್ದಂತೆ.
    ಉತ್ತರ: ಹೌದು, ಹಾಗೇ. ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ಪದ್ಯಗಳು ಹಾಗೇ ಇರಬೇಕು. ಕಂಟಿನ್ಯೂವಸ್ ಬರೆದದ್ದು ಅಂತ ನಮಗೆ ಸಹಾ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಸಾಲು ಬರೆದಿಟ್ಟು ಮುಂದಿನ ದಿವಸವೋ ಮುಂದಿನ ವಾರವೋ ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳೋ ಅದನ್ನು ಮೆಲ್ಲಗೆ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು, ಕೆಲವು ಪದ್ಯ ಮುಗಿಸಲಿಕ್ಕೆ ಒಂದು ವ? ಆಗಿದ್ದು ಕೂಡ ಉಂಟು. ಪದ್ಯ ಶುರು ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಡ್ ಕೂಡ ಅ? ಕೇರ್‌ಫುಲ್ಲಾಗಿ ಆರಿಸಿ, ಶಬ್ದ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಆರಿಸಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಬೇಡದೆ ಇದ್ದದ್ದು ಅಂತ ಯಾವುದೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವರ್ಡ್ ಹಾಕಿದರೆ ಅ? ತೂಕ ಇರಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಜನ ಯಾವಾಗಲೂ ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ!

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಅಡಿಗರು ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಇಳಿದರಲ್ಲಾ! ವೋಟಿಗೆ ನಿಲ್ಲುವ ಬಗ್ಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಡಿಸ್ಕಸ್ ಮಾಡಿದ್ದರಾ?
    ಉತ್ತರ: ಇಲ್ಲ, ಇಲ್ಲ. ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಬಂದದ್ದು ಅವರದ್ದೇ ನಿರ್ಧಾರ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಕವನ, ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಓದಿದರೆ, ರಾಜಕೀಯ ಚಿಂತನೆ ವಿ?ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದರು (ತಟಸ್ಥರಲ್ಲ) ಎಂಬುದು ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಅವರು (ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ) ಸದಾ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವರ ಕೆಲವು ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಇದು ಹೀಗೆ ಆಗಬೇಕು, ದೇಶ ಚೆನ್ನಾಗಿರಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಕಾಳಜಿ ಅವರಿಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಇದ್ದೇ ಇತ್ತು. ಕೆಟ್ಟ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ತೀರಾ ಸಿಟ್ಟಿತ್ತು. ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದ, ಏನಾದರೂ ಮಾಡೋಣವೆಂದು ಅವರು ಸಕ್ರಿಯ ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರಬಹುದು; ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಅವರು ಅರ್ಹರಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ; ಅದು ಬೇರೆಯ ವಿಚಾರ. ರಾಜಕೀಯವು ಆಗಲೇ ಎ?ಂದು ಕೆಟ್ಟಿತ್ತು, ಕೊಳೆತುಹೋಗಿತ್ತು ಎಂದರೆ ನಮ್ಮ ಅಪ್ಪ ಅದಕ್ಕೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಫಿಟ್ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರಂತಹ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರೇನಾದರೂ ಗೆದ್ದಿದ್ದರೆ ಬಹುಶಃ ಕೇಂದ್ರಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೇನೊ; ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಅವರು ಅರ್ಹರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೋತರು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಕೆಂಗಲ್ ಹನುಮಂತಯ್ಯನವರ ವಿರುದ್ಧ ಸೋತರು. ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕೂಡ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದಿನ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಅವರದೇ ನಿರ್ಧಾರ. ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯವರು ಬಂದರೆ ಅದು ಸರಿಯಾಗಲು ಸಾಧ್ಯ ಎನ್ನುವ ನಂಬಿಕೆ ಅವರಿಗಿತ್ತು. ಕೆಟ್ಟ ರಾಜಕೀಯ ನಮಗೆ ಬೇಡವಪ್ಪಾ ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ದೂರ ಹೋದರೆ ಒಳ್ಳೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಬರುವುದು ಹೇಗೆ? – ಎನ್ನುವ ಆತಂಕ ಅವರಿಗಿತ್ತು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಉಡುಪಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದವರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದರಲ್ಲವೆ? (ವಿರೋಧಪಕ್ಷಗಳ ಕೂಟದ ಪರವಾಗಿ ಜನಸಂಘದಿಂದ ಅವರು ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದ್ದರು).
    ಉತ್ತರ: ಹೌದು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕೆಂಗಲ್ ಹನುಮಂತಯ್ಯನವರ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುವವರೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬಂತಿತ್ತು. ಸೋಲಿಸುವುದಂತೂ ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು. ನಮ್ಮಪ್ಪ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದ ಮುಂದಿನ ಸಲ ಕೆಂಗಲ್ ಸೋತರು. ಅಪ್ಪ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದಾಗಲೇ ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಆಗಿತ್ತು; ಕೆಂಗಲ್ ಸೋಲುತ್ತಾರೇನೋ ಎಂಬ ವಾತಾವರಣವಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವರು ಗಟ್ಟಿ ತಳವೂರಿದ್ದವರಲ್ಲವೆ? ಆ ಸಲ ಗೆದ್ದು ಮುಂದಿನ ಸಲ ಸೋತರು. ಮುಂದಿನ ಸಲವೂ ಅಪ್ಪನಿಗೆ ಲೋಕಸಭೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ಅವಕಾಶವಿತ್ತು; ಅವರು ತನಗೆ ಇಂಟರೆಸ್ಟ್ ಇಲ್ಲ; ಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಡಿಗರಿಗೆ ಕೆಲವರ ಹತ್ತಿರ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲು ಒಳ್ಳೆಯದಿದ್ದು ಆನಂತರ ಸಂಬಂಧ ಹಾಳಾದದ್ದು ಕೂಡ ಇತ್ತಲ್ಲಾ. ಆ ಬಗ್ಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರಾ?
    ಉತ್ತರ: ಖಂಡಿತಾ ಇಲ್ಲ; ಖಂಡಿತಾ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಯಾವತ್ತಾದರೂ ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಒಂದು ಮಾತು ಬರುತ್ತಿತ್ತೋ ಏನೋ. ಅವರು ಆ ಬಗ್ಗೆ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಕೂಡ. ನೋಡಿ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅವರವರದೇ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ (ಇಂಟರೆಸ್ಟ್) ಇದ್ದರೆ ಅಪ್ಪನಿಗೆ ಅಂಥದೇನೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇವರು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಬೆಳೆಸಿದರೆ ಅವರಿಂದ ತಮಗೆ ಪ್ರಯೋಜನ (ಅಡ್ವಾಂಟೇಜ್) ಆಗಬೇಕೆಂದೂ ಯಾವತ್ತೂ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಬದಲಾದದ್ದಿದೆ. ಇದರಿಂದ ತಂದೆಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇಜಾರು ಆಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ತುಂಬ ಜನ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ನಮ್ಮಪ್ಪ ಯಾರು ಏನು ಹೇಳಿದರೂ ಸತ್ಯವೆಂದು ನಂಬುತ್ತಿದ್ದರು; ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕೂಡ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಕೆಲವರ ಬಗ್ಗೆ ಪದ್ಯದಲ್ಲೂ ಬರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ; ಕೆಲವು ಹಳಬರ ಬಗೆಗೂ ಬರೆದಿದ್ದರಲ್ಲ!
    ಉತ್ತರ: ಹೌದು. ಆದರೆ ಅವರು ತಲೆಗೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬೇಕಾದ? ಜನ ಅವರಿಗೆ ಮೋಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವರು ಹಣ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವಾಪಸು ಕೊಡದೆಯೂ ವಂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಮರುದಿನವೂ ಬಂದು ಅವರಿಗೆ ಮೋಸ ಮಾಡಬಹುದಿತ್ತು; ಅಷ್ಟೊಂದು ಸಿಂಪಲ್ ಮನುಷ್ಯ ಅವರು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಮೊದಲು ತುಂಬ ಸಿಗರೇಟು ಸೇದುತ್ತಿದ್ದವರು ಮತ್ತೆ ಬಿಟ್ಟರಲ್ಲವೆ?

    ಉತ್ತರ: ಸಡನ್ನಾಗಿ ಒಂದು ದಿವಸ ಬಿಟ್ಟರು. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಆರು ಗಂಟೆಗೆ ಸಿಗರೇಟು ಬೇಕು ಅಂತ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ; ಅಂಗಡಿಯವ ತೆರೆದಿರಲಿಲ್ಲ. ನಾಯಿಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಒಂದು ವಾಕಿಂಗ್ ಅಂತ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಂಗಡಿಯವ ಓಪನ್ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಇವರಿಗೆ ತೀರಾ ಬೇಕಿತ್ತು. ಮನೆಗೆ ವಾಪಸು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ಮತ್ತೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಆಗಲೂ ಬಾಗಿಲು ತೆಗೆದಿಲ್ಲ. ೨-೩ ಸರ್ತಿ ಹೋಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಇದು ಎಂಥ ಗುಲಾಮಿ ಅಂದುಕೊಂಡು ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅದರ ನಂತರ ಅವರು ಸ್ಮೋಕ್ ಮಾಡಲೇ ಇಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕೆ ಯಾಕೆ ಗುಲಾಮನಾಗಿ ಇರಬೇಕೆಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟರು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಮತ್ತೆ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿ ಇತ್ತಲ್ಲಾ?
    ಉತ್ತರ: ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ತುಂಬ ಇಷ್ಟ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬೆಕ್ಕಿತ್ತು. ಅದು ಯಾವಾಗಲೂ ಅವರ ಜೊತೆಗೇ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಬರೆಯುವಾಗ ಅವರ ಟೇಬಲ್ ಮೇಲೇ ಮಲಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದು ದಿನ ಅದು (ನರಸಿಂಗ) ಕಾಣೆಯಾಯಿತು; ಮರುದಿನವೂ ಬರಲಿಲ್ಲ. ತಂದೆ ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಎಲ್ಲೋ ಪಾಪ, ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಸತ್ತುಹೋಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಮನೆಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬಂದು ಸ್ವತಃ ಮಣ್ಣುಮಾಡಿದರು. ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೀರಾ ಗಾಢ ಸಂಬಂಧ.

     *  *  *  *  *

    ಮಾತುಕತೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಡಾ| ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಅಡಿಗರ ಕೊಠಡಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದಾಗ ’ಹಹಹಾ’ ಎನ್ನುವ ಅವರ ಮುಕ್ತಮನಸ್ಸಿನ ಪೂರ್ಣನಗು ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಅದರ ಹಿಂದೆ ಕವಿ, ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಪ್ರೊ| ಎಂ. ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗರು ಇದ್ದಾರೆ ಎನಿಸುತ್ತದೆ.
    ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿದವರು –
    ಎಚ್. ಮಂಜುನಾಥ ಭಟ್
    ಕವಿ ಅಡಿಗರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಭಾವಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದವರು: ಜಯರಾಮ ಅಡಿಗ
    ಶತಾಬ್ದ ಸ್ಮರಣೆ

    ‘ಅಪ್ಪ ನಮ್ಮನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದರು’ : ಡಾ. ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಅಡಿಗ

  •  

    ನಮ್ಮ ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಗಂಭೀರವಾಗಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚೇನೂ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಅವರ ಆದ್ಯತೆ ಏನಿದ್ದರೂ ಮುಂಬರುವ ಚುನಾವಣೆಗೆ; ತಪ್ಪಿದರೆ ನಗರಕೇಂದ್ರಿತವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ. ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಗಮನ ಕೊಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತವೆ; ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸುದ್ದಿಚಾನೆಲ್‌ಗಳಿಗೆ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು, ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿಗಳು ಮತ್ತು ನಗರದ ಸಮಸ್ಯೆ-ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳಾಚೆ ಏನೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

    “ಸಾಲಬಾಧೆ ತಾಳಲಾರದೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಐವರು ರೈತರು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ ರಾಮದುರ್ಗ ತಾಲೂಕಿನ ಮುದೇನೂರ ಗ್ರಾಮದ ರೈತ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಶಿವಪ್ಪ ದೊಡ್ಡಮನಿ (೪೧ ವ.) ಎಂಬವರು ಶುಕ್ರವಾರ ರಾತ್ರಿ ವಿ? ಸೇವಿಸಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ೨೦ ಎಕ್ರೆ ಜಮೀನಿದ್ದು ವಿವಿಧ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೧೨ ಲಕ್ಷ ರೂ. ಸಾಲವಿತ್ತು.

    ಸತತ ಬರಗಾಲದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟಿದ್ದ ಅವರು ಸಾಲ ತೀರಿಸಲಾಗದೆ ಮನನೊಂದಿದ್ದರು. ಬಾಗಲಕೋಟೆ ಜಿಲ್ಲೆ ಜಮಖಂಡಿ ತಾಲೂಕಿನ ಸಾವಳಗಿಯಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲಪ್ಪ ಶಿವಲಿಂಗಪ್ಪ ಕರಿಬಸವನವರ (೬೮) ಎಂಬವರು ನೇಣುಬಿಗಿದುಕೊಂಡು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೈದಿದ್ದಾರೆ. ಮೃತರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ೧೧ ಎಕ್ರೆ ಜಮೀನಿದ್ದು, ಕೈಗಡ ಹಾಗೂ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ೪.೮೮ ಲಕ್ಷ ರೂ. ಸಾಲ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಇನ್ನು ಚಾಮರಾಜನಗರ ಗುಂಡ್ಲುಪೇಟೆ ತಾಲೂಕಿನ ಅಣ್ಣೂರುಕೇರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಲಬಾಧೆಯಿಂದ ಹತಾಶರಾಗಿ ಮಾದೇಗೌಡ (೬೮) ಎಂಬವರು ವಿ?ಸೇವಿಸಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ೧೧ ಎಕ್ರೆ ಜಮೀನಿದ್ದು ಅದರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕೊಳವೆಬಾವಿಗಳನ್ನು ಕೊರೆಸಿದ್ದರು. ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘ ಹಾಗೂ ಖಾಸಗಿಯವರಿಂದ ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ರೂ. ಸಾಲ ಮಾಡಿದ್ದರು; ಕೊಳವೆಬಾವಿಯಲ್ಲಿ ನೀರು ದೊರಕದೆ ಹತಾಶರಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಮಧ್ಯೆ ಕಳೆದ ಬುಧವಾರ ವಿ? ಸೇವಿಸಿದ್ದ ಕಲಬುರಗಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಚಿತ್ತಾಪುರ ತಾಲೂಕು ಕೊಡದೂರ ಗ್ರಾಮದ ನಿಂಗಪ್ಪ ಬಸವರಾವ ರಾಜಾಪುರ (೫೦) ಎಂಬವರು ಶುಕ್ರವಾರ ರಾತ್ರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅಸುನೀಗಿದರು. ಅವರಿಗೆ ೨.೩೦ ಎಕ್ರೆ ಜಮೀನಿದ್ದು, ಸುಮಾರು ೨ ಲಕ್ಷ ರೂ. ಸಾಲ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ತಾಲೂಕು ಗಂಜಲಗೋಡು ಗ್ರಾಮದ ರೈತ ತಿಮ್ಮೇಗೌಡ (೫೭) ಎಂಬವರು ಕಳೆನಾಶಕ ಸೇವಿಸಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಎಸಗಿದ್ದಾರೆ.  ಅವರಿಗೆ ೭ ಎಕ್ರೆ ಜಮೀನಿದ್ದು, ಶುಂಠಿ, ಭತ್ತ, ಜೋಳ ಬೆಳೆಯಲು ಸುಮಾರು ೮ ಲಕ್ಷ ರೂ. ಸಾಲ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಮಳೆಬಾರದೆ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಬೆಳೆಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಮನನೊಂದಿದ್ದರು.”

    ಇದು ಕನ್ನಡದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯ ಆಗಸ್ಟ್ ೬, ೨೦೧೭ರ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಒಂದು ವರದಿ. ದೇಶದ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸದ್ಯದ ಗ್ರಾಮೀಣ ದಾರುಣ ವಿದ್ಯಮಾನವನ್ನು ಈ ಸುದ್ದಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಭಾರತದ ಇಂದಿನ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಷಿತರು ಯಾರಾದರೂ ಇದ್ದರೆ ಅದು ನಮ್ಮ ರೈತಾಪಿ ಜನವರ್ಗ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾದದ್ದೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಷ ಮೊದಲ ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ೭೦ ಮಂದಿ ರೈತರು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೈದರೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೫೦ ಜನ ರೈತರು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ರೈತಸಂಘಟನೆಗಳು, ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಹೇಳಿದರೆ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೈದ ರೈತರು ೧೭ ಜನ ಮಾತ್ರ. ಏನಿದ್ದರೂ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿ?ಯದಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡನ್ನು ಹಿಂದೆ ಹಾಕಿರುವುದು ಸತ್ಯ. ಮಳೆ ಕೈಕೊಟ್ಟು ಬರ ಆವರಿಸಿರುವ ಕಳೆದ ಒಂದೆರಡು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಂತೂ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಲವು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ರೈತರು ಹತಾಶರಾಗಿ ಬದುಕಿಗೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

    ಸಮಸ್ಯೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ಗಂಭೀರವಾಗಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚೇನೂ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಅವರ ಆದ್ಯತೆ ಏನಿದ್ದರೂ ಮುಂಬರುವ ಚುನಾವಣೆಗೆ; ತಪ್ಪಿದರೆ ನಗರಕೇಂದ್ರಿತವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ. ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಗಮನ ಕೊಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತವೆ; ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸುದ್ದಿ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳಿಗೆ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು, ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿಗಳು ಮತ್ತು ನಗರದ ಸಮಸ್ಯೆ- ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳಾಚೆ ಏನೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ಐವರು ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಸುದ್ದಿಯಲ್ಲೂ ಆ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಒಂದು ಕನ್ನಡ ದೈನಿಕ ಇದನ್ನು ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರೆ ಇತರ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಕನ್ನಡ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಬೆಂಗಳೂರು ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸುದ್ದಿಯೇ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಚಾನೆಲ್‌ನವರಿಗಂತೂ ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯು ’ಸುದ್ದಿ’ ಆಗಬೇಕಾದರೆ ಮೃತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಐನೂರೋ ಸಾವಿರವೋ ಆಗಬೇಕೋ ಏನೋ! ಆಗ ಈ ಸುದ್ದಿಗೆ ಇಡೀ ಒಂದು ದಿನ ಕೊಡುತ್ತಾರೇನೋ!

    ಇರಲಿ; ಕಳೆದ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳಿಂದ ದೇಶದ ರೈತರು ಸುದ್ದಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ತಮಿಳುನಾಡಿನ ರೈತರು ಏಪ್ರಿಲ್-ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ೪೧ ದಿನ ದೇಶದ ರಾಜಧಾನಿಯ ಜಂತರ್‌ಮಂತರ್‌ನಲ್ಲಿ ಧರಣಿ ಕುಳಿತು ಮತ್ತು ಬಗೆಬಗೆಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಿ ದೇಶದ ಗಮನ ಸೆಳೆದರು. ಜೂನ್ ೬ರಂದು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮಾಂಡ್ಸೋರ್‌ನಲ್ಲಿ ರೈತರ ಹೋರಾಟ ತೀವ್ರಸ್ವರೂಪ ಪಡೆದು ರಕ್ತಪಾತಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಯಿತು; ಸರ್ಕಾರದ ಕಡೆಯಿಂದ ಗೋಲಿಬಾರು ಕೂಡ ನಡೆದು ಆರು ಜೀವಗಳು ಬಲಿಯಾದವು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಅದು ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪಸರಿಸಿತು; ಮಹಾರಾ?ದಲ್ಲೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದ ಹೊಸ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಯೋಗಿ ಆದಿತ್ಯನಾಥ್ ಅವರು ಮೊದಲಾಗಿ ರೈತರ ಸಾಲಮನ್ನಾ ಘೋಷಿಸಿದರು.

    ಅದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಲಮನ್ನಾದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಇನ್ನ? ರಾಜ್ಯಗಳ ರೈತರು ಚಳವಳಿಯ ಹಾದಿ ಹಿಡಿದರು. ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಅಷ್ಟಿ? ಪೂರೈಸಲಾಯಿತು. ಚಳವಳಿ ಆ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಶಮನಗೊಂಡರೂ ಸಾಲಮನ್ನಾ ಮಾಡಿದಾಕ್ಷಣ ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆ ಪರಿಹಾರವಾದಂತಾಗಲಿಲ್ಲ; ರೈತರ ಮುಖ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆ ಬೇರೆಯೇ ಇದೆ ಎನ್ನುವ ಮಾತು ಕೂಡ ಬಂತು. ಹಾಗಾದರೆ ಆ ಮುಖ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆ, ಅಂದರೆ ನಿಜವಾದ ಸಮಸ್ಯೆ ಏನು? ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿರುವ ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆ ಇದೆಯೆ? ಸಮಾನ ಅಂಶಗಳಿವೆಯೆ? ಅದರ ಪರಿಹಾರವೇನು – ಎಂಬುದನ್ನಿಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ರಾಜ್ಯವಾರಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದು.

    ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ
    ಆಶ್ವರ್ಯವೆಂದರೆ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮಾಲ್ವಾ ಪ್ರದೇಶದ ರೈತರು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಇಳಿಯಲು ಕಾರಣ
    … ಅಂದರೆ ನಿಜವಾದ ಸಮಸ್ಯೆ ಏನು? ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿರುವ ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆ ಇದೆಯೆ? ಸಮಾನ ಅಂಶಗಳಿವೆಯೆ? ಅದರ ಪರಿಹಾರವೇನು – ಎಂಬುದನ್ನಿಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ರಾಜ್ಯವಾರಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದು.

    ಸಮೃದ್ಧ ಫಸಲು; ಸಮೃದ್ಧ ಫಸಲು ಎಂದರೆ ರೈತರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಬೆಲೆ ಕುಸಿಯಿತೆಂದೇ ಅರ್ಥ. ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಕೃಷಿ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿದೆ. ಜೂನ್ ೬ರಂದು ಮಾಂಡ್ಸೋರ್ ಸಮೀಪದ ಪಿಪ್ಲಿಯಾ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಸಾವಿರಾರು ರೈತರು ಸೇರಿದ್ದರು; ಪ್ರತಿಭಟನೆ ರಾಜ್ಯದ ಇತರ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೂ ಹಬ್ಬಿತು. ರೈತರು ಹಿಂದಿನ ವ?ದ ಅನುಭವದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಬೇಳೆ, ಸೋಯಾಬೀನ್, ಈರುಳ್ಳಿ, ಗೋಧಿಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಿದ್ದರು. ಅದು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಬರುವ?ರಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಗಳು ನೆಲಕಚ್ಚಿದ್ದವು. ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚದ ಒಂದು ಭಾಗ ಕೂಡ ಸಿಗುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ದಾಸ್ತಾನು ಮಾಡುವ ಅನುಕೂಲ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ತಾನು ಖರೀದಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಸರ್ಕಾರೀ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಸಂಸ್ಥೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದ? ಈರುಳ್ಳಿಯನ್ನು ರೈತರು ಟ್ರಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ತಂದು ರಸ್ತೆ ಮೇಲೆ ಸುರಿದರು. ಸರ್ಕಾರ ಕೂಡಲೆ ಕನಿ? ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಬೇಕು; ಈರುಳ್ಳಿ, ಸೋಯಾಬೀನ್, ಗೋಧಿಯನ್ನು ಲಾಭದಾಯಕ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಖರೀದಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಆಗ್ರಹಿಸಿದರು.

    ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ತೀವ್ರಸ್ವರೂಪದ ಚಳವಳಿ ನಡೆಯಲಾರದೆನ್ನುವುದು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಶಿವರಾಜ್‌ಸಿಂಗ್ ಚೌಹಾಣ್ ಅವರ ಎಣಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು; ರೈತಸಂಘಟನೆಗಳ ನಡುವೆ ಕೂಡ ಗೊಂದಲ ಇತ್ತು. ಕೃಷಿ-ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಲಾಭದಾಯಕ ಬೆಲೆ ಸಿಗದಿರುವುದು ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯಾದರೆ ಕೇಂದ್ರಸರ್ಕಾರ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೧,೦೦೦ ರೂ. ನೋಟುಗಳನ್ನು ಅಮಾನ್ಯಮಾಡಿದ್ದು ಕೂಡ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಕೃಷಿರಂಗಕ್ಕೆ ಏಟು ನೀಡಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಗ್ರಾಮೀಣಪ್ರದೇಶದ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಹಣ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಸರ್ಕಾರೀ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ರೈತರು ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಮಾರಿದರೂ ನಗದು ಹಣ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಚೆಕ್ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಣ ಸಿಗುವಾಗ ದಿನ, ವಾರ ಅ? ಅಲ್ಲ; ತಿಂಗಳುಗಳೂ ದಾಟುವುದಿತ್ತು; ಹಾಗೆ ರೈತರ ಕ? ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು. ಬರುವ ವ? ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಕೆಟ್ಟ ಹೆಸರು ತರಲು ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತು ಎನ್ನುವುದು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂತಾದರೂ ಅದರಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ರೈತರು ಎದುರಿಸಿದ ಸಂಕ?ವನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

    ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ ರೈತರ ಗೋಳು
    ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಕೋಟಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೆಳೆಗಾರರದ್ದೂ ಬಹುತೇಕ ಅದೇ ಗೋಳು. ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಬೆಲೆ ಇಳಿಯುವ ಕ್ರಮ ಇಲ್ಲ; ದಿನಬಳಕೆಯ ಕಳಪೆ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಸೋಪು-ಡಿಟರ್ಜಂಟ್‌ಗಳ ಬೆಲೆ ಕೂಡ ವ?ಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ಶೇ. ೧೦-೧೫ರ? ಏರುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿ-ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಇದು ಎಂದೂ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ವ? ಒಬ್ಬ ರೈತನಿಗೆ ತನ್ನ ಫಸಲಿಗೆ ಕ್ವಿಂಟಾಲಿಗೆ ೧೦ ಸಾವಿರ ರೂ. ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರೆ ಈ ವ? ಅದು ೨-೩ ಸಾವಿರಕ್ಕೆ ಇಳಿದರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಿಲ್ಲ; ಉತ್ತಮ ಬೆಳೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಏನೂ ಇರಬಹುದು; ಅಂದರೆ ರೈತರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಫಸಲು ವರವಲ್ಲ; ಶಾಪ!

    ಕೋಟಾ ಜಿಲ್ಲೆ ಕೃಷ್ಣಾಪುರ ತಾಕಿಯಾದ ರೈತರಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಕ್ಕೂ ಮಿಕ್ಕಿ ಜನ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ ಬೆಳೆದರು. ಕಳೆದ ವರ್ಷ ಕ್ವಿಂಟಾಲಿಗೆ ೮,೦೦೦ ರೂ. ಸಿಕ್ಕಿತ್ತು. ಈ ವ? ರೂ. ೩,೦೦೦ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೆಳಗೆ ಬಂತು. ರೈತರು ಫಸಲನ್ನು ಮಂಡಿಗೆ ಹಾಕುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಣಜದಂತೆ ಮಾಡಿ ಇಟ್ಟರು. (ರಾಜ್ಯ) ಸರ್ಕಾರ ಕ್ವಿ.ಗೆ ೩,೨೦೦ ರೂ. ಕನಿ? ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆ ((minimum support price – MSP) ಪ್ರಕಟಿಸಿತು; ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರವಾದರೂ ಕೊಡಿ ಎಂಬ ರೈತರ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಮಾಧ್ಯಮದೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ ಓರ್ವ ರೈತ “ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚವು ತುಂಬಿಬರುವ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ಪ್ರಕಟಿಸುವವರೆಗೂ ಫಸಲನ್ನು (ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ) ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆನ್ನುವುದು ನಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನ. ನವೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ತೊಂದರೆ ಇಲ್ಲ; ಆನಂತರ ಅದು ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ” ಎಂದರೆಂದು ಆಂಗ್ಲ ಪಾಕ್ಷಿಕವೊಂದು ವರದಿಮಾಡಿದೆ. ಫಸಲು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ರಾಶಿ ಬಿತ್ತು; ಬೆಲೆಗಳು ನೆಲಕಚ್ಚಿದವು. ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸರ್ಕಾರ ನಿರಾಕರಿಸಿತು. ಅದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ೩,೨೦೦ ರೂ. ಬೆಂಬಲಬೆಲೆ ಎಲ್ಲ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿಗಲ್ಲ; ಉತ್ತಮವಾಗಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಎಂಬ ?ರತ್ತು ಕೂಡ ಇತ್ತು. ರೈತರ ಸಿಟ್ಟು ಏರಿತು. ಆಗ ರಾಜ್ಯದ ಕೃಷಿಮಂತ್ರಿ “ಅ?ಂದು ಪ್ರಮಾಣದ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ ಬೆಳೆಯಲು ನಾವು ಹೇಳಿಲ್ಲ” ಎಂದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಗೆ ತುಪ್ಪ ಸುರಿದಂತಾಯಿತು.

    ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಕೋಟಾ ಭಾಗದ ರೈತರು ತಮ್ಮ ಫಸಲನ್ನು ಮಾರಲು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮಾಂಡ್ಸೋರ್. ನೀಮೂಚ್ ಮತ್ತಿತರ ಕಡೆಗಳಿಗೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬಂದರು. ನೀಮೂಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ವರ್ಷ ರೈತರಿಗೆ ಕೆ.ಜಿ. ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿಗೆ ೧೦೫ ರೂ. ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರೆ ಈ ಬಾರಿ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ೪೦ ರೂ. ಮಾತ್ರ. ಕೋಟಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ವೇಳೆ ಕಂಡುಬಂದ ಬ್ಯಾನರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ “ಕೇವಲ ಸಾಲಮನ್ನಾ ಆದರೆ ಸಾಲದು; ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಲಾಭದಾಯಕ ಬೆಲೆ ಸಿಗಬೇಕು; ಕೃಷಿ ಜಮೀನನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು” ಎನ್ನುವ ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಕೂಡ ಕಂಡುಬಂದವು.

    ಮಾಂಡ್ಸೋರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಗೋಲಿಬಾರು, ರೈತರ ಸಾವಿನ ಪ್ರಕರಣಗಳು ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದವು; ಕಾರಣ ಇಲ್ಲೂ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿದ್ದವು. ರೈತ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಪಕ್ಷಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ರೈತರಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಸೂಚಿಸಿದವು. “ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಕನಿ? ಬೆಂಬಲಬೆಲೆ ಅಲ್ಲ; ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಬೆಂಬಲಬೆಲೆ ಕೊಡಿ” ಎಂದು ಆಗ್ರಹಿಸಿದರು; ರೈತರಿಗೆ ’ಮಾಡು ಇಲ್ಲವೆ ಮಡಿ’ ಎಂಬಂಥ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದರು.

    ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ನಾಲ್ಕು ವ?ಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಯಾಬೀನ್ ರೈತರ ಕೈಹಿಡಿಯಲಿಲ್ಲ. ಕೀಟಬಾಧೆ, ಫಂಗಸ್ ಮತ್ತು ವಾತಾವರಣದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ರೈತರನ್ನು ಬಾಧಿಸಿದವು. ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ ಆಲಿಕಲ್ಲು ಮಳೆಯಿಂದಾಗಿ ಖಾರಿಫ್, ರಾಬಿ ಎರಡೂ ಬೆಳೆಗಳು ಹಾಳಾದವು. ಬೆಳೆ ವಿಫಲವಾದ್ದು ಮತ್ತು ಲಾಭದಾಯಕ ಬೆಲೆ ಸಿಗದ ಕಾರಣ ನಾಲ್ಕು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿ? ೬೦ ಮಂದಿ ರೈತರು ಸಾವಿಗೆ ಶರಣಾದರು; ಇದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಸರ್ಕಾರ ಸ್ಪಂದಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ದೂರು.
    ಕೋಟಾ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ, ಸೋಯಾಬೀನ್ ಅಲ್ಲದೆ ಧನಿಯಾ (ಕೊತ್ತಂಬರಿ) ಕೂಡ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಯಾಗಿದೆ. ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಶೇ. ೬೫ರ?ನ್ನು ಈ ಭಾಗದಲ್ಲೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಗದ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸಾಮಾನ್ಯ. ಜೊತೆಗೆ ಚೀನಾದ ಉತ್ತಮ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆದಿಲ್ಲವೆಂದು ರೈತರು ದೂರುತ್ತಾರೆ. ದಾಸ್ತಾನು ಸವಲತ್ತು ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಈ ಭಾಗದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕೊರತೆಯಾಗಿದೆ.

    ಕೋಟಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ-ಉತ್ಪನ್ನ ಸಂಸ್ಕರಣಕ್ಕೆ ವಿಪುಲ ಅವಕಾಶಗಳಿವೆ. ಸರ್ಕಾರ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ ಪೇಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹುಡಿ ತಯಾರಿಕೆಯ ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬಹುದು. ಅದಕ್ಕೆ ವಿದೇಶದಲ್ಲೂ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿದೆ. ಅಂತಹ ಕ್ರಮ ಅನುಸರಿಸದಿದ್ದ ಕಾರಣ ಶೇ. ೬೦ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ ರೈತರ ಬಳಿಯೇ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಸರ್ಕಾರ ರೂ. ೩,೨೦೦ರ? ಕಡಮೆ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ ೧೦ ಸಾವಿರ ಟನ್‌ಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಗುರಿ(ಮಿತಿ)ಯನ್ನು ಕೂಡ ಘೋಷಿಸಿತ್ತು. ಈ ವ? ಬೆಳೆದ ಬೆಳೆ ಸುಮಾರು ೧೦ ಲಕ್ಷ ಟನ್.

    ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಎಂಎಸ್‌ಪಿ(ಬೆಂಬಲಬೆಲೆ)ಯ ಸಮಸ್ಯೆ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಲ್ಲ. ಗೋಧಿಯ ಎಂಎಸ್‌ಪಿ ಕ್ವಿಂಟಾಲಿಗೆ ೧,೬೨೫ ರೂ. ಕಮಿಷನ್ ಏಜೆಂಟರು ರೈತರಿಗೆ ಕೊಡುವುದು ಸುಮಾರು ೧,೪೦೦ ರೂ. ಧನಿಯಾ ಕ್ವಿ.ಗೆ ಈ ವ? ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಎಂಎಸ್‌ಪಿ ೩,೦೦೦ ರೂ. ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಅದು ೭,೦೦೦ ರೂ. ಇತ್ತು. ಮೆಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಕಳೆದ ವ? ೭,೦೦೦ ರೂ. ಇತ್ತು; ಈ ವ? ಕೇವಲ ೩,೩೦೦ ರೂ. ಕಳೆದ ವರ್ಷ ರೈತರಿಗೆ ಕಡಲೆಬೇಳೆಗೆ ಕ್ವಿ.ಗೆ ೧೦ ಸಾವಿರ ರೂ. ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಈ ವ? ಅದು ೪,೦೦೦ ರೂ.ಗೆ ಕುಸಿದಿದೆ ಎಂದು ಪತ್ರಕರ್ತರು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಸಿವೆ ಮತ್ತು ನೆಲಗಡಲೆಗಳು ಕೂಡ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ (ರಾಜಸ್ಥಾನ) ರೈತರಿಗೆ ಎಂಎಸ್‌ಪಿಗಿಂತ ತುಂಬ ಕಡಮೆ ಬೆಲೆಯನ್ನು ತರುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ರೈತನಾಯಕರು ಟೀಕಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿ ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನು ಎಂಎಸ್‌ಪಿಯಲ್ಲೇ ಖರೀದಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ. ರಾಜಸ್ಥಾನದ ೨೫ ಮಂದಿ ಲೋಕಸಭಾ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಕೂಡ ರೈತರ ಪರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಕೂಡ ರೈತನಾಯಕರ ದೂರು.

    ಫಸಲು ಕೈಗೆ ಬರುವಾಗ ಸರಿಯಾದ ಬೆಲೆ ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ರೈತರಿಗೆ ಹತಾಶ ಮಾರಾಟ (distress
    sale)ವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ದಾರಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. “ನನ್ನ ಈರುಳ್ಳಿ ಬೆಳೆ ಮೇ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಕೊಯ್ಲಿಗೆ ಬಂತು. ನಾನು ಹತಾಶ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಬೆಲೆ ತೀರಾ ಕಡಮೆ ಇತ್ತು. ಮಾರಾಟವಾಗದ ಬಹಳಷ್ಟು ಫಸಲನ್ನು ಸುಮ್ಮನೆ ಚೆಲ್ಲಿದೆ. ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಈರುಳ್ಳಿಗೆ ಕೆಜಿಗೆ ೪೦ ರೂ. ಸಿಕ್ಕಿತ್ತು. ಈ ವರ್ಷ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ಕೇವಲ ಮೂರು ರೂ. ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ದಾಸ್ತಾನು ಸೌಕರ್ಯವಿದೆ. ಪೇಟೆಯ ಗ್ರಾಹಕರು ನಮಗೆ ಸಿಗುವ ೪-೫ ಪಾಲು ಹಣ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಸರ್ಕಾರ ಈರುಳ್ಳಿಗೆ ದಾಸ್ತಾನು ಸೌಕರ್ಯ ಒದಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂಬುದು ಓರ್ವ ರೈತನ ಆರೋಪ. ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನದ ಬೆಲೆಯನ್ನು ರೈತರು ನಿಗದಿಪಡಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು ರಾಜಕಾರಣಿಗಳಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ಅಲ್ಲಿನ ರೈತರು ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘಗಳಲ್ಲಿ ರಸಗೊಬ್ಬರ ಸಿಗದ ಕಾರಣ ಖಾಸಗಿಯವರಿಂದ ದುಬಾರಿ ಬೆಲೆಗೆ ಖರೀದಿಸಬೇಕಾಯಿತೆಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

    ಡಾ| ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ವರದಿ
    ಬೆಲೆನಿಗದಿ ಮತ್ತು ಖರೀದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಕೃಷಿತಜ್ಞ ಡಾ| ಎಂ.ಎಸ್. ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ಅವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯೋಗವೊಂದನ್ನು ರಚಿಸಿತ್ತು. ಆಯೋಗವು ಕೃಷಿ- ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಕನಿ? ಬೆಂಬಲಬೆಲೆಯು (ಎಂಎಸ್‌ಪಿ) ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚಕ್ಕಿಂತ ಶೇ. ೫೦ರ? ಅಧಿಕ ಆಗಿರಬೇಕೆಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ರೈತರೂ ಅದನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಅನು?ನ ಎಲ್ಲೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. “ಸರ್ಕಾರೀ ನೌಕರರ ಸಂಬಳವನ್ನು ವೇತನ ಆಯೋಗಗಳು ಆಗಾಗ ಏರಿಸುತ್ತವೆ. ರೈತರಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಿದ ಏಕೈಕ ಆಯೋಗದ ಶಿಫಾರಸ್ಸನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸುವುದೇಕೆ?” ಎಂದು ರೈತರು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಒಂದು ಉದ್ಯಮ (ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಪಿಂಚಣಿಯಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ನೀಡಬೇಕು ಎಂದವರು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಮಗೆ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಎಂಎಸ್‌ಪಿಯ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಅನು?ನವೇ ಹೊರತು ಸಾಲಮನ್ನಾ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

    ಇನ್ನು ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರೈತರಿಗೆ ಭಾರಿ ಸಾಲವಿದ್ದು, ಅದೆಲ್ಲವೂ ಸಹಕಾರಿ ಸಾಲ ಅಲ್ಲ. ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಸಾಲದ ಮಿತಿ ಬಹಳ? ಕೆಳಗಿದ್ದು ಎಲ್ಲ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ಗರಿ? ಮಿತಿಯಾದ ಒಂದೂವರೆ ಲಕ್ಷ ರೂ. ವರೆಗೆ ಸಾಲ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಲ್ಲದೆ ಸುಗ್ಗಿ (ಕೊಯ್ಲು) ಮತ್ತು ಸಾಲ ಮರುಪಾವತಿ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಇಲ್ಲ. ಮರುಪಾವತಿ ಬಾಕಿ (ಸುಸ್ತಿ) ಆಗಲು ಅದು ಕೂಡ ಒಂದು ಕಾರಣ. ಎಲ್ಲ ಸಾಲಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ ಹಾಗೂ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರೊಳಗೆ ತೀರಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ-ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ರೈತರು ಮಾರುವ ಸಮಯ ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಜೂನ್ ಎಂಬುದು ರೈತರ ದೂರು.
    ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ರೈತರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಾಲ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಮಿ?ನ್ ಏಜೆಂಟರಿಂದ, ರಸಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಂದ, ಸಹಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದೆಲ್ಲ ಅವರು ಸಾಲ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಸಾಲದ ತುಂಬ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲು ಕೀಟನಾಶಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ಸಾಲ ಮಾತ್ರ ನಮಗೆ ಲೆಕ್ಕ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಸಾಲಮನ್ನಾ ಬೇಡಿಕೆ ಸೀಮಿತ ವಲಯದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ರೈತರಿಗೆ ಬೇಕಾದ್ದು ಎಂಎಸ್‌ಪಿಯೇ ಹೊರತು ಸಾಲಮನ್ನಾ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ರೈತನಾಯಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲೀಗ ರೈತರು ಉತ್ತಮ ಬೇಳೆಕಾಳು ಫಸಲಿನ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಜೊತೆಗೇ ಇನ್ನೊಂದು ಸುತ್ತು ಹತಾಶ ಮಾರಾಟದ ಭಯವೂ ಅವರನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿದೆಯಂತೆ.

    ಸಣ್ಣ ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆ
    ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲ ರೈತ ಸಂಘಟನೆಗಳಿದ್ದು ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಸಂಘಟಿತ ಹೋರಾಟ ನಡೆಯಿತು. ಈ ಸಲದ ಮುಖ್ಯ ಬೇಡಿಕೆ ಸಾಲಮನ್ನಾ ಆಗಿತ್ತು; ಫಡ್ನವೀಸ್ ಸರ್ಕಾರ ಅದಕ್ಕೊಪ್ಪಿತು. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರೈತರು ೧.೩೭ ಕೋಟಿಯಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ಅವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ನಷ್ಟಕ್ಕೊಳಗಾದವರು ಐದು ಎಕ್ರೆಗಿಂತ ಕಡಮೆ ಜಮೀನು ಇರುವವರು. ಒಟ್ಟು ರೈತರಲ್ಲಿ ಶೇ. ೭೮ರಷ್ಟು  ಅವರೇ ಆಗಿದ್ದು, ಅವರ ಕೃಷಿಗೆ ಮಳೆನೀರೇ ಆಧಾರ. ರಾಜ್ಯದ ನೀರಾವರಿ ಜಮೀನು ದೊಡ್ಡ ರೈತರ ಹಾಗೂ ಸಹಕಾರಿ ರೈತರ ಬಳಿ ಇದೆ. ಈಗಾಗಲೇ ಸಾಲದ ಸುಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವ ರೈತರಿಗೆ ಸಹಕಾರಿ ಸೊಸೈಟಿಗಳಿಂದ ಸಾಲ ಪಡೆಯಲು ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ದಿವಾಳಿಯಾಗಿವೆ. ದಿವಾಳಿಯಾಗಲು ಕಾರಣ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಿರುವ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಅಲ್ಲಿನ ಹಣವನ್ನು ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿಸಿದ್ದು ಅದರಿಂದಾಗಿ ಸಣ್ಣ ರೈತರು ಬೆಳೆಸಾಲಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾದರೂ ಅವರಿಗದು ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ.
    ಆ ಬಗ್ಗೆ ಓರ್ವ ರೈತ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: “ಬಾವಿ ತೋಡಲು ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ಸಾಲ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಬಾವಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂಬ ಸಮಸ್ಯೆ. ಆದರೆ ಮೋಟಾರುಬೈಕಿಗೆ ಸಾಲ ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯ.” “ಇಲ್ಲಿ ಸಾಲ ಸಿಗಬೇಕಿದ್ದರೆ ನೀವು ಮರುಪಾವತಿ ಮಾಡಿರಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಸಾಲಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾಗಲು ರೈತರು ಖಾಸ ಲೇವಾದೇವಿಯವರಿಂದ ಸಾಲ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ” ಎಂದು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಎಚ್.ಎನ್. ದೇಶರ್ದಾ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ದುಬಾರಿ ಬಡ್ಡಿಯ ಖಾಸಗಿ ಸಾಲವೆಂದರೆ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಮೂಲವ?.
    ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಕೆಲವು ವ?ಗಳಲ್ಲಿ ರೈತರಿಗೆ ನೆರವಾಗುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆದದ್ದಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಚೌಹಾಣ್ ಅವರು, ಕಿಂಡಿ ಆಣೆಕಟ್ಟು ನಿರ್ಮಿಸಲು, ಬಾವಿ ತೋಡಲು, ಅಂತರ್ಜಲ ಮಟ್ಟ ಏರಿಸಲು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ಗ್ರಾಮೀಣ ಉದ್ಯೋಗಭದ್ರತೆ ಕಾಯ್ದೆ ಮೂಲಕ ಬಾವಿ ತೋಡಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದರು. ಯೋಜನೆ ಉತ್ತಮವಿತ್ತು. ಕುಂಟುತ್ತಾ ಸಾಗಿತ್ತು. ೨೦೧೪ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಸೋತರು. ಮತ್ತೆ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಫಡ್ನವೀಸ್ ಜಲಯುಕ್ತ ಶಿವಾರ್ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು; ಅಂದರೆ ೨೦೧೯ರೊಳಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬರಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಗುರಿ. ಇದು ಚೌಹಾಣ್ ಅವರ ಯೋಜನೆಯ ಂ z ರಿ P ಂ i ಂ ತಿ v . ಫಡ್ನವೀಸ್ ರೈತ ಸಂಘಟನೆಯೊಂದರ ನಾಯಕ ಸದಾಭಾವು ಖೋತ್ ಅವರನ್ನು ಕೃಷಿಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು. ಆದರೆ ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಕಟುವಾಸ್ತವಗಳು ಬೇರೆಯೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸಿದವು.
    ಈರುಳ್ಳಿ ರಫ್ತಿನ ವಿ?ಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ನೀತಿ ಅಸ್ಥಿರ ಎನಿಸಿತು. ಸೋಯಾಬೀನ್‌ಗೆ ಸರಿಯಾದ ಎಂಎಸ್‌ಪಿಯನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ನೋಟುಅಮಾನ್ಯತೆ ಬಂತು; ಅದರಿಂದಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಬೆಳೆ ಬಂದಾಗ ಯೋಗ್ಯ ಲಾಭ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ತೊಗರಿ ಬೆಳೆಗೆ ಕೂಡ ಸೂಕ್ತ ಎಂಎಸ್‌ಪಿ (ಬೆಂಬಲಬೆಲೆ) ಪ್ರಕಟಿಸುವಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಟೀಕೆ ಬಂತು. ಎರಡು ವ?ಗಳ ಬರದ ಬಳಿಕ ಕೈಸೇರಿದ ಬಂಪರ್ ಫಸಲಿಗೆ ಹಾಗಾದ ಕಾರಣ ರೈತರಿಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬಂತು. ಹಿಂದಿನ ವ? ತೊಗರಿಬೇಳೆ ಕೊರತೆ ಇದ್ದ ಕಾರಣ ಬೆಳೆಗಾರರಿಗೆ ಆ ಬೆಳೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು; ರೈತರು ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗದಲ್ಲಿ ತೊಗರಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದರು. ಉತ್ತಮ ಫಸಲು ಹಾಗೂ ಸರ್ಕಾರದ ಖರೀದಿಯ ಮಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಬೆಲೆ ಕುಸಿಯಿತು. ರೈತರು ಕ್ವಿ.ಗೆ ೨,೫೦೦ ರೂ.ಗೆ ತೊಗರಿಬೇಳೆ ಮಾರಬೇಕಾಯಿತು. ಅವರಿಗೆ ೫೦೫೦ ರೂ.ಗೆ ಖರೀದಿಸುವ ಭರವಸೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಸರ್ಕಾರದ ಖರೀದಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬ ವಿಳಂಬವೂ ಆಯಿತು.

    ಜೂನ್ ೧ರಂದು ರೈತರು ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಿದರು. ಹಿಂದಿನ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್-ಎನ್‌ಸಿಪಿ ಸರ್ಕಾರ ಕೂಡ ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ವರದಿಯನ್ನು ಜಾರಿ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ರೈತರ ಸಾಲಮನ್ನಾದ ಬೇಡಿಕೆ ಬಂದಾಗ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂದರು. ಆದರೆ ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದ ಉದಾಹರಣೆ ಕಣ್ಣಮುಂದಿದ್ದ ಕಾರಣ ಒಪ್ಪಬೇಕಾಯಿತು. ಸಣ್ಣ ರೈತರ (ಐದು ಎಕ್ರೆಗಿಂತ ಕಡಮೆಯವರು) ಸಾಲಮನ್ನಾಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿದರು; ಅದರ ಮೊತ್ತ ೩೧ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ರೂ. ಸಾಲಮನ್ನಾ ಅಥವಾ ಹೊಸಸಾಲ ನೀಡಿಕೆ – ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿತ್ತು. ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರ ಮುಖ್ಯವಿ?ಯವಾದ ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ವರದಿ ಅನು?ನದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಿತು; ಆ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಂದ್ರಸರ್ಕಾರದ ಬಳಿಗೆ ನಿಯೋಗ ಹೋಗೋಣವೆಂದು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಭರವಸೆ ನೀಡಿ ಸುಮ್ಮನಾದರು.

    ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ಆಯೋಗದ ವರದಿಯ ಜಾರಿಯಲ್ಲದೆ ಕೃಷಿ ಮೂಲಸವಲತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಜಮೀನು ಅಡಮಾನ ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಆಧುನೀಕರಣಗಳು ರಾಜ್ಯದ ರೈತರಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕ ಅಂಶಗಳೆಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡಲಾಗಿದೆ. “ರೈತರಿಗೆ ಬೇಕಾದದ್ದು ಸಾಲಮನ್ನಾ ಅಲ್ಲ; ಸಾಲದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ” ಎಂದು ದೇಶರ್ದಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷಿ-ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಲಾಭದಾಯಕ ಬೆಲೆ ಸಿಗಬೇಕು; ಅಗತ್ಯವಾದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಖರೀದಿಸಬೇಕು.

    ಪಂಜಾಬ್-ಹರ‍್ಯಾಣ
    ಪಂಜಾಬ್ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಕಣಜ ಎನಿಸಿದ್ದಂತಹ ನಾಡು; ಉತ್ತಮ ನೀರಾವರಿ ಸೌಕರ್ಯದಿಂದ ಅಲ್ಲಿನ ರೈತರು ಧಾರಾಳ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಚೆಗೆ ಹಸಿರುಕ್ರಾಂತಿಯ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳು ಅಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಮಸ್ಯೆ ಆಗಿರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಕೃಷಿಯ ಬಗೆಗಿನ ತಾರತಮ್ಯ ನೀತಿಗಳು ಪಂಜಾಬನ್ನು ಕೂಡ ಬಾಧಿಸುತ್ತಿವೆ; ಕೃಷಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವು ಅಂಶಗಳು ಹರ‍್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಕೂಡ ಸಮಾನವಾಗಿವೆ. ಸಾಲಮನ್ನಾ, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಎಂಎಸ್‌ಪಿಗನುಗುಣವಾಗಿ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಖರೀದಿಸಬೇಕು, ಬೆಲೆ ನಿಗದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ವರದಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು ಮುಂತಾದವು ಈ ಎರಡೂ ರಾಜ್ಯಗಳ ರೈತರ ಸಮಾನ ಬೇಡಿಕೆಗಳಾಗಿವೆ.

    ೨೦೧೬-೧೭ರಲ್ಲಿ ಹರ‍್ಯಾಣದ ಜಾಟ್ ಸಮುದಾಯದ ಒಂದು ಭಾಗ ಮೀಸಲಾತಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿತ್ತು. ಅದು ಕೃಷಿ ಸಮಸ್ಯೆ ಮತ್ತು ನಿರುದ್ಯೋಗಗಳ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಫಲವಾಗಿತ್ತು. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಕೃಷಿ- ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಬೆಂಬಲಬೆಲೆ(ಎಂಎಸ್‌ಪಿ) ಯನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದರೂ ಕೂಡ ರೈತರು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ಮಾರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿತ್ತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸಾಸಿವೆಯ ಎಂಎಸ್‌ಪಿ ಕ್ವಿಂಟಾಲಿಗೆ ೩,೭೦೦ ರೂ. ಇದ್ದರೂ ರೈತರು ೩,೩೦೦ ರೂ. ಗೆ ಮಾರಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಬಾಜ್ರಾ(ಸಜ್ಜೆ)ಗೆ ೧,೨೬೦ ರೂ. ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದರೂ ರೈತರು ೧,೧೦೦ ರೂ.(ಕ್ವಿಂಟಾಲಿ)ಗೆ ಮಾರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿತ್ತು. ಖರೀದಿಯ ವಿಳಂಬ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹತ್ತಾರು ?ರತ್ತುಗಳನ್ನು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣ. ರೈತರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅದು ಹತಾಶ ಮಾರಾಟವೇ ಆಗಿತ್ತು; ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚವೇ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ದಾಸ್ತಾನು ಸೌಕರ್ಯದ ಕೊರತೆ ಇದ್ದ ಕಾರಣ ಅಂತಹ ಮಾರಾಟ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು.
    ರಸಗೊಬ್ಬರ, ಡೀಸೆಲ್ ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳು ದುಬಾರಿಯಾದ ಕಾರಣ ಹರ‍್ಯಾಣ, ಪಂಜಾಬ್ ಎರಡೂ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ರೈತರ ಸಾಲ ಏರಿದೆ. ಕೃಷಿಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೃಷಿಯೇತರ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದ ಕಾರಣ ತುಂಬ ಕೃಷಿಕುಟುಂಬಗಳು ಭೂರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಇಳಿದಿದೆ. “ಸರ್ಕಾರ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಅನಿವಾರ್ಯ ಮಾರಾಟವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅದರಿಂದಾಗಿ ರೈತರು ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ” ಎಂದು ಅಲ್ಲಿನ ರೈತನಾಯಕರು ಟೀಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಮಸ್ಯೆ ದೇಶದ ಇತರ ಬಹಳ? ಭಾಗಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವಂಥದ್ದು.

    ಲಾಭದಾಯಕವಲ್ಲದ ಬೆಲೆಯಿಂದಾಗಿ ಕೂಡ ಹರ‍್ಯಾಣದ ಜನ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಡುವುದಾದರೆ, ಹತ್ತಿ ಕ್ವಿ.ಗೆ ೧೫ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ೭,೦೦೦ ರೂ. ಇತ್ತಂತೆ. ರೈತರಿಗೆ ಈಗಲೂ ಅಷ್ಟು ಸಿಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದರೆ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ತಳಿಯ ಭತ್ತಗಳಿಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಬೆಂಬಲಬೆಲೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಧಾನ್ಯವರ್ತಕರೇ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಜಾತಿಯ ಬಾಸ್ಮತಿ ಅಕ್ಕಿಗೆ ಪೇಟೆಯ ಗ್ರಾಹಕ ಕೆ.ಜಿ.ಗೆ ೧೦೦ ರೂ. ನೀಡಿದರೆ ಹರ‍್ಯಾಣದ ಬೆಳೆಗಾರನಿಗೆ ಸಿಗುವುದು ೧೫ರಿಂದ ೨೦ ರೂ. ಮಾತ್ರವಂತೆ.

    ಎನ್‌ಡಿಎ ಸರ್ಕಾರದ ’ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಫಸಲ್ ಬಿಮಾ ಯೋಜನೆ’ ಹರ‍್ಯಾಣದ ರೈತರ ಪಾಲಿಗೆ ಅಪ್ರಯೋಜಕವೆನಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಟೀಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರೀಮಿಯಂನಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹಣಕ್ಕೂ ವಿತರಿಸಿದ ಕ್ಲೈಮ್(ಪರಿಹಾರ)ಗೂ ಭಾರೀ ಅಂತರವಿದೆ. ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಪ್ರೀಮಿಯಂ ೨೧,೫೦೦ ಕೋಟಿ ರೂ. ಗಳಾದರೆ ವಿತರಿಸಿದ್ದು ೭೧೪.೧೪ ಕೋಟಿ ರೂ. (ಶೇ. ೩.೩೧) ಮಾತ್ರ. ಹರ‍್ಯಾಣದಲ್ಲಿ ಅದರ ಮೂರು ಕಂಪೆನಿಗಳಿದ್ದರೆ ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ಆ ಯೋಜನೆ ಅನು?ನಕ್ಕೆ ಬಂದಿಲ್ಲ.

    ಸಾಲ-ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ
    ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ದೊಡ್ಡಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡಿದ್ದು ಈಗಲೂ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇವೆ; ’ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳ ರಾಜ್ಯ’ ಎಂಬ ಕುಖ್ಯಾತಿ ಅದಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಈ ವ? ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ರೈತರ ೭೦ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳು ದಾಖಲಾಗಿವೆ. ಈ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಸಾಲವೇ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ.

    ಕಳೆದ ಫೆಬ್ರುವರಿ- ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯ ವೇಳೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷ ಸಾಲಮನ್ನಾದ ಭರವಸೆಯನ್ನು ನೀಡಿತ್ತು. ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಬಳಿಕ ಅವರ ಸರ್ಕಾರ ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿಯೊಂದನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ರಾಜ್ಯದ ರೈತರ ಒಟ್ಟು ಸಾಲ ಎ?ಂದು ನೋಡಿ ಸಾಲಮನ್ನಾ ವಿಧಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವುದು ಸಮಿತಿಯ ಕೆಲಸ. ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೬ರಂದು ರಚನೆಯಾದ ಸಮಿತಿ ಎರಡು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ವರದಿ ನೀಡಿತು. ರೈತರು ಸಾಲಮನ್ನಾ ಬಗ್ಗೆ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಅಮರೀಂದರ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಕೊರತೆ ಅವರ ಮುಂದಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆ; ಸಮಿತಿ ತನ್ನ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಲಮನ್ನಾಗಿಂತ ರೈತರ ಬೆಳೆಗೆ ಉತ್ತಮ ಬೆಲೆ ನೀಡುವುದೇ ಮುಖ್ಯ ಎನ್ನುವ ಅಂಶವನ್ನು ಹೇಳಲು ಮರೆತಿಲ್ಲ.

    ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗಂಭೀರವಿದ್ದರೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಕೃಷಿ-ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಎಂಎಸ್‌ಪಿಗಿಂತ ಕಡಮೆ ಬೆಲೆಯಲ್ಲೇ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಎಣ್ಣೆ ತಯಾರಿಸುವ ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ ಬೀಜದ ಎಂಎಸ್‌ಪಿ ಕ್ವಿ.ಗೆ ೩,೯೫೦ ರೂ. ಆದರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ರೈತರಿಗೆ ಕೊಡುವುದು ೨,೭೦೦ ರೂ. ಅದೇ ರೀತಿ ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ ಎಂಎಸ್‌ಪಿ ಕ್ವಿ.ಗೆ ೧,೨೪೦ ರೂ. ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ರೈತರಿಂದ ಅದನ್ನು ಖರೀದಿಸುವುದು ೮೦೦-೯೦೦ ರೂ.ಗೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಈ ಬೆಂಬಲಬೆಲೆ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಎನ್ನುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೆ?

    ಈ ನಡುವೆ ಬೆಳೆಸಾಲದ ಮಿತಿ ಏರಿಸಬೇಕೆಂದು ಪಂಜಾಬಿನ ರೈತರು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಲ ವಾಪಸು ಮಾಡದಿರುವ ರೈತರ ಜಮೀನನ್ನು ಹರಾಜುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸರ್ಕಾರ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದೆ; ಸುಸ್ತಿದಾರರಿಗೆ ಸಾಲ ಕೊಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬಾರದೆಂದು ರಾಜ್ಯದ ರೈತರು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

    ಪಂಜಾಬಿನ ರೈತರ ಇನ್ನೊಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯೆಂದರೆ, ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಂತರ್ಜಲ ಕುಸಿದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಕಲುಷಿತಗೊಂಡಿರುವುದು. ಏಕೆಂದರೆ ಡೈಯಿಂಗ್‌ನಂತಹ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಕೂಡ ತಾವು ಬಳಸಿದ ನೀರನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸದೆ ಹೊರಗೆ ಬಿಡುತ್ತಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಅಂತರ್ಜಲ ಕೆಟ್ಟಿದೆ. ಈ ನಡುವೆ ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ರೈತರಿಗೆ ಒಂದೇರೀತಿಯ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಸಬೇಡಿ; ಬದಲಿಸಿ ಎನ್ನುವ ಸಲಹೆ ಸರ್ಕಾರದ ಕಡೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತಿದೆ; ಆದರೆ ವಿವಿಧ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲಬೆಲೆಯನ್ನು ಯಾರು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ; ರಾಜ್ಯದ ರೈತ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಹೋರಾಟದ ಮೂಡಿನಲ್ಲೇ ಇವೆ ಎಂಬುದು ವರದಿ.
    ದೆಹಲಿಗೆ ಒಯ್ದವರು ಈಚಿನ ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ದೇಶದ ರಾಜಧಾನಿ ದೆಹಲಿಗೆ ಒಯ್ದವರು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ರೈತರು. ಆ ರಾಜ್ಯದ ಶೇ. ೭೦ರ? ಜನ ರೈತರು. ಆದರೆ ಬರದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆ ಬಹುತೇಕ ನಿಂತುಹೋಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸದ್ಯದ ವಿದ್ಯಮಾನ. ಕೇಂದ್ರ, ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಸರಿಯಾದ ಬರಪರಿಹಾರ ನೀಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಸೂಕ್ತ ಎಂಎಸ್‌ಪಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ರಾಜ್ಯದ ರೈತರು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ಸದ್ಯದ ದುರವಸ್ಥೆಗೆ ಕೇಂದ್ರ-ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಕೃಷಿನೀತಿಯೇ ಕಾರಣ. ಮೂಲಸವಲತ್ತು ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ತಪ್ಪು ಅನು?ನ, ನದಿನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆ ವಿವಾದ, ನಿರಂತರ ಎರಡು ವ? ಮಳೆ ಬಾರದಿದ್ದದ್ದು ಮತ್ತು ನೋಟು ಅಮಾನ್ಯಗಳು ಸಮಸ್ಯೆ ಉಲ್ಬಣಿಸಲು ಕಾರಣ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
    ದೇಶದ ಒಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅಸ್ಸಾಮಿಗೆ ಹೋದರೂ ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಶೋ?ಣೆ, ಅದೇ ವಂಚನೆ. ಕೃಷಿವೆಚ್ಚದ ಏರಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೆಲೆಕುಸಿತವೇ ರಾಜ್ಯದ ರೈತರ ಮುಖ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು.

    ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬರುವ ಮಳೆ (ವಾರ್ಷಿಕ) ೯೨೧ ಮಿ.ಮೀ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿ ೧೨೦೦ ಮೀ.ಮೀ. ೩೩.೯೪ ಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್ (ಹೆಕ್ಟೇರ್ = ಎರಡೂವರೆ ಎಕ್ರೆ) ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ನೀರಾವರಿ ಇದೆ. ಅದರ ಶೇ. ೭೯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಹಾರಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ. ನೋಟು ಅಮಾನ್ಯದಿಂದ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ನಗದು ಕೊರತೆಯಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಏಟು ಬಿತ್ತು. ಗೋಹತ್ಯೆ ನಿ?ಧದಿಂದಲೂ ತೊಂದರೆಯಾಗಿದೆ. ಮಳೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮೇವಿನ ಕೊರತೆ ಹಾಗೂ ಬೆಲೆಯೇರಿಕೆಯ ಕಾರಣ ರೈತರು ಜಾನುವಾರಿನ ಹತಾಶ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದರು. ಹಣದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬೀಜ, ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳ ಖರೀದಿ ಕ?ವಾಯಿತು. ಕೃಷಿಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಸಂಬಳ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೂ ಹಣ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ರೈತರು ಖಾಸಗಿ ಲೇವಾದೇವಿಯವರಿಂದ ಸಾಲ ಪಡೆದರು. ಪ್ರತಿವ? ಬಿತ್ತನೆ ಜಾಗ ಶೇ. ೨೫ರ? ಇಳಿಯಿತು. ಭತ್ತ, ಬೇಳೆ, ಧಾನ್ಯ, ಎಣ್ಣೆಕಾಳು ಎಲ್ಲದರ ಬಿತ್ತನೆ ಜಾಗವೂ ಕುಸಿಯಿತು. ಮಳೆ ಕೈಕೊಟ್ಟ ಕಾರಣ ಬೆಳೆಗಳು ನಾಶವಾದವು; ರೈತರ ಸಾಲ ಏರಿತು. ವ?ದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೫೦ ಜನ ರೈತರು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೈದರು (ಸರ್ಕಾರಿ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ೧೭) – ಹೀಗೆ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಕೃಷಿಸಮಸ್ಯೆಯ ದುರ್ಭರತೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

    ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಮುಖ್ಯಕಾರಣ ಬರವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ನೋಟು ಅಮಾನ್ಯದ ಪಾತ್ರವೂ ಇದೆ ಎಂದು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ ರೈತನಾಯಕರು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದರಿಂದಾಗಿ ರೈತರಿಗೆ ಸಾಲ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಹಣ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಜೊತೆಗೆ ಬರ ಉಂಟಾಗಿ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಕೃಷಿ ತೀರಾ ಕ?ಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿತು ಎಂದವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
    ಮೆಟ್ಟೂರು ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಕಡಮೆಯಾದ ಕಾರಣ ಕುರುವೈ ಭತ್ತದ ಬೆಳೆಗೆ ನೀರು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಕಾವೇರಿ ಡೆಫಿಸಿಟ್ (ಕೊರತೆ) ನದಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾವೇರಿ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಬೋರ್ಡ್ ಅನು?ನಗೊಂಡರೆ ರಾಜ್ಯದ ಕೃಷಿಯ ಹಲವು ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ದೂರ ಆಗಬಹುದೆಂದು ಅಲ್ಲಿನ ರೈತನಾಯಕರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾವೇರಿಯಲ್ಲಿ ನೀರೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಬೋರ್ಡ್ ಯಾವ ಪವಾಡ ಮಾಡುತ್ತದೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ; ಇರಲಿ. ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚಕ್ಕೆ ಶೇ. ೫೦ರ? ಸೇರಿಸಿದ ಬೆಂಬಲಬೆಲೆ ನೀಡಬೇಕೆನ್ನುವ ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ವರದಿ ಶಿಫಾರಸು ಜಾರಿಗೆ ತಮಿಳುನಾಡು ರೈತರ ಆಗ್ರಹ ಕೂಡ ಇದೆ.

    ಕಳೆದ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಸರ್ಕಾರ ತಮಿಳುನಾಡು ಬರಪೀಡಿತವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು. ಕೇಂದ್ರಸರ್ಕಾರ ೨,೦೦೦ ಕೋಟಿ ರೂ. ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತಾದರೂ ಅದು ಯಾತಕ್ಕೂ ಸಾಲದೆಂದು ರಾಜ್ಯದ ರೈತರು ಅಸಮಾಧಾನ ಸೂಚಿಸಿದರು. ಎಲ್ಲ ಸಹಕಾರಿ ಸಾಲಗಳನ್ನು ಮನ್ನಾ ಮಾಡಿ ಎಂದು ರಾಜ್ಯ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸೂಚಿಸಿತು.

    ರಾಜ್ಯದ ರೈತನಾಯಕರು ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ದೆಹಲಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋದರು. ಜಂತರ್‌ಮಂತರ್‌ನಲ್ಲಿ ೪೧ ದಿನ ಧರಣಿ ಕುಳಿತರು. ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ೪೦ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ರೂ. ಬರಪರಿಹಾರ ನೀಡಬೇಕು, ಸಾಲಮನ್ನಾ ಮಾಡಬೇಕು; ಸೂಕ್ತ ಎಂಎಸ್‌ಪಿ ಜಾರಿಯಾಗಬೇಕು; ಕಾವೇರಿ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಬೋರ್ಡ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಪ್ರಧಾನಿ ಬಂದು ತಮ್ಮ ದೂರು ಕೇಳಬೇಕು – ಮುಂತಾದವು ಅವರ ಬೇಡಿಕೆಗಳಾಗಿದ್ದವು. ತಲೆಬುರುಡೆ ಪ್ರದರ್ಶನ, ನಗ್ನರಾಗಿ ಉರುಳುಸೇವೆ, ಸ್ವಮೂತ್ರಪಾನ, ಮೂಷಿಕ (ಇಲಿ) ಭಕ್ಷಣೆಯಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ತೀವ್ರಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಅವರು ನಡೆಸಿದರಾದರೂ ಕೇಂದ್ರಸರ್ಕಾರ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಉತ್ಸಾಹ ತೋರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಆ ರೈತರು ದೇಶದ ಗಮನ ಸೆಳೆದದ್ದು ಸತ್ಯ.

    “ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ರೈತರು ಭಿಕ್ಷುಕರು, ಗುಲಾಮರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದಾಗ ಉಗ್ರರ ಪಟ್ಟ ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ನಮ್ಮ ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ಸತ್ತರೆ ಯಾರೂ ಕೇಳುವವರಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಚಳವಳಿ ಅಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದ ಕಾರಣ ದೆಹಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಮ್ಮ ನೋವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದೆವು” ಎನ್ನುವ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಅವರು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. “ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಮಹಾರಾ?, ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶ, ಪಂಜಾಬ್‌ಗಳ ರೈತರು ನಮ್ಮ ಧರಣಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ರೈತರ ಹೋರಾಟದ ಕಿಡಿ ಹೊತ್ತಿಸಿದ್ದು ನಾವು. ಅಖಿಲಭಾರತ ಕಿಸಾನ್ ಸಮನ್ವಯ ಸಮಿತಿಯೊಂದನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅದು ಸದ್ಯವೇ ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲಿದೆ”  ಎಂದು ಕೂಡ ಈ ರೈತನಾಯಕರು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದೇಶಾದ್ಯಂತ ರೈತಚಳವಳಿ ನಡೆದಾಗ ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲೂ ಅದು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು; ರೈತರ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ತಡೆಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಪಳನಿಸ್ವಾಮಿ ಅವರು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.

    ಅಸ್ಸಾಮಿನಲ್ಲೂ ಅದೇ ದೇಶದ ಒಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅಸ್ಸಾಮಿಗೆ ಹೋದರೂ ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಶೋ?ಣೆ, ಅದೇ ವಂಚನೆ. ಕೃಷಿ ವೆಚ್ಚದ ಏರಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೆಲೆಕುಸಿತವೇ ರಾಜ್ಯದ ರೈತರ ಮುಖ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು. ಅದರೊಂದಿಗೆ ಮಧ್ಯೆ ಬಂದ ನೋಟು ಅಮಾನ್ಯವು ತನ್ನ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಬೆಂಬಲ ಸಿಗದೆ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಯಾದ ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ಬೆಳೆಗಾರರು ಈ ವ? ತುಂಬ ಸಂಕ?ಕ್ಕೊಳಗಾದರು. ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಗುವಾಹಟಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕ ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ಕೆ.ಜಿ.ಗೆ ೨೦ ರೂ. ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ರೈತ ಒಂದು-ಎರಡು ರೂ. ಗೆ ಮಾರುತ್ತಿದ್ದ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನೋಟು ಅಮಾನ್ಯವಾದಾಗ ಆ ಲ U q ಂ i P ರಿ ಲ v . ಒಂದು ರೂ.ಗೆ ಮಾರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ಉತ್ತರ ಅಸ್ಸಾಮಿನ ಶೋಣಿತಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೈತರು ತಾವು ಬೆಳೆದ ಆಲೂಗಡ್ಡೆಯನ್ನು ರಸ್ತೆಮೇಲೆ ಸುರಿದು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದರು. ಆದರೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸುಧಾರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಗೋದಾಮುಗಳಲ್ಲಿ ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ದಾಸ್ತಾನು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯಿತು.

    ಕೆಳ ಅಸ್ಸಾಮಿನ ಬಾರಾಪೇಟೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಯ ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ವ್ಯಾಪಾರಕೇಂದ್ರವಾದ ಮಂಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ರೈತರು ಕೆ.ಜಿ.ಗೆ ೨-೩ ರೂ.ಗೆ ಮಾರಬೇಕಾಯಿತು. ಹಳ್ಳಿಗಳ ರಸ್ತೆ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ರಾಶಿರಾಶಿ ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ಕೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದೃಶ್ಯ ಮಾಮೂಲಾಗಿತ್ತು. ಆಲೂಗಡ್ಡೆಯ ಎರಡು ಹೊಸ ತಳಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿದ ಕಾರಣ ಭಾರೀ ಫಸಲು ಬಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೀಗಾಯಿತೆಂಬ ಒಂದು ವಿವರಣೆ ಕೃಷಿ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ಬಂತು. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ರೈತರು ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆದದ್ದೇ ಅಪರಾಧ! ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಅಸ್ಸಾಮಿಗೆ ಪ್ರತಿವ? ಸುಮಾರು ೪೦ ಲಕ್ಷ ಟನ್ ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ಬೇಕಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ೨೦-೨೫ ಲಕ್ಷ ಟನ್ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.

    ರಾಜ್ಯಸರ್ಕಾರದ ಖರೀದಿನೀತಿಯನ್ನು ರೈತರು ಟೀಕಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿನ ರೈತರು ಪಂಜಾಬ್, ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳಗಳ ಬಿತ್ತನೆಬೀಜವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕೆ ಭಾರೀ ಸಾಗಾಟವೆಚ್ಚ ತಗಲುತ್ತದೆ; ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದಲ್ಲಾಳಿಗಳು ದರ ಏರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ಬೆಳೆಸುವವರಲ್ಲಿ ಬಹಳ? ಜನ ಭೂರಹಿತ ರೈತರು; ಜಮೀನನ್ನು ಭೂಮಾಲೀಕರಿಂದ ಗುತ್ತಿಗೆ ಪಡೆದು ಕೃಷಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಒಂದ? ಹಣ ಅದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸಬ್ಸಿಡಿ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ರಸಗೊಬ್ಬರ ದುಬಾರಿಯಾಗಿದೆ; ಖಾಸಗಿಯವರು ಕಳಪೆ ರಸಗೊಬ್ಬರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಬೆಲೆಗೆ ಬಳಸುವ ಔ?ಧಿಯ ದರ ಪ್ರತಿವ? ಶೇ. ೨೦-೨೫ರ? ಏರುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪನ್ನದ ಬೆಲೆ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ದಾಸ್ತಾನು ಮಾಡಲು ಶೈತ್ಯಾಗಾರಗಳಿಲ್ಲ. ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚ ಕೆ.ಜಿ.ಗೆ ೯ ರೂ. ಇದ್ದರೆ ರೈತರು ೨-೩ ರೂ.ಗೆ ಮಾರುವ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ.

    ಸರ್ಕಾರವೇ ಖರೀದಿಸಿ ರೈತರ ಹತಾಶ ಮಾರಾಟವನ್ನು ತಡೆಯಬೇಕೆನ್ನುವ ಆಗ್ರಹ ಇದೆ. ಸರ್ಕಾರ ಒಂದುಕೋಟಿ ರೂ.ನಲ್ಲಿ ಕೆ.ಜಿ.ಗೆ ೫ ರೂ.ಗಳಂತೆ ಖರೀದಿಸುವುದಾಗಿ ಒಮ್ಮೆ ಹೇಳಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಖರೀದಿಸಿದರೆ ಕೆ.ಜಿ.ಗೆ ೨-೩ ರೂ. ಲಾಭ ಆಗಬಹುದೆಂದು ರೈತರು ಕಾದರು. ಸರ್ಕಾರದ ಖರೀದಿ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಭಾರೀ ಪ್ರಮಾಣದ ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ಉಳಿದುಹೋಯಿತು ಅಥವಾ ನ?ವಾಯಿತು. “ಒಂದು ಬಿಘಾ(ಏಳೂವರೆ ಏಕ್ರೆ)ದಲ್ಲಿ ಆಲೂಗಡ್ಡೆ ಬೆಳೆಸಲು ಖರ್ಚು ಸುಮಾರು ೨೮ ಸಾವಿರ ರೂ. ತಗಲುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ರೈತರಿಗೆ ಬಂದ ಆದಾಯ ೬ರಿಂದ ೯ ಸಾವಿರ ರೂ. ಮಾತ್ರ. ಸರ್ಕಾರ ಕೆ.ಜಿ.ಗೆ ೫ ರೂ. ಕೊಟ್ಟರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೂ. ಬ್ಯಾಗು, ಪ್ಯಾಕಿಂಗ್, ಲೋಡಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಸಾಗಾಟಗಳಿಗೆ ಖರ್ಚಾಗುತ್ತದೆ” ಎಂದೋರ್ವ ರೈತ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಭತ್ತದ ಬೆಳೆ ಕೂಡ ಉತ್ತಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಇಳುವರಿಯಲ್ಲಿ ೩-೪ ಪಾಲಿನ? ಕುಸಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ರೈತರು ಅಹವಾಲು ತೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

    ಸಾಲಮನ್ನಾದಿಂದ ಕಷ್ಟ
    ದೇಶದ ಯಾವುದೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆದರೂ ಆಗ ನೀಡುವ ಭರವಸೆಗಳಲ್ಲಿ ರೈತರ ಸಾಲಮನ್ನಾ ಒಂದು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ; ದೇಶದ  ನಮ್ಮ ಆದ್ಯತೆ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಇರಬೇಕೆಂದು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಅದರಂತೆ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೆ ಇರುವುದು ಭಾರತದ ಇಂದಿನ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಹುದೊಡ್ಡ ದೋ? ಎನ್ನಬಹುದು.

    ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯ ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೂ ಹಾಗೆಯೆ ಆಗಿತ್ತು. ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಪ್ರಧಾನಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲರೂ ಆ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ಯೋಗಿ ಆದಿತ್ಯನಾಥ್ ಅವರ ಸರ್ಕಾರ ಮೊದಲ ಸಂಪುಟ ಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಸಾಲಮನ್ನಾದ ಘೋ?ಣೆ ಮಾಡಿತು (ಏಪ್ರಿಲ್ ೪). ಅದರಿಂದ ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಆ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಚಾಲನೆ ದೊರೆತು ರೈತರ ಚಳವಳಿಗಳು ಆರಂಭವಾದವು.

    ಆದರೆ ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದ ಸಾಲಮನ್ನಾ ರೈತರ ಟೀಕೆಗೆ ಗುರಿಯಾಯಿತು. ಕಾರಣ ಸಾಲಮನ್ನಾ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ರೂ.ವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಇತ್ತು. ಮಾರ್ಚ್ ೩೧, ೨೦೧೬ರ ವರೆಗಿನದ್ದು ಮುಂತಾದ ?ರತ್ತುಗಳಿದ್ದವು. ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಚಾರದ ವೇಳೆ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಯಾರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಸಾಲಮನ್ನಾ ಎಂದರೆ ಪೂರ್ತಿಸಾಲದ ಮನ್ನಾ ಎಂದು ರೈತರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. “ಭಾರೀ ಸಾಲದ ಹೊರೆ ಇರುವವರನ್ನೇ ಹೊರಗಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ” ಎಂದು ರೈತರು ಟೀಕಿಸಿದ್ದಾರೆ.
    ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಬೇರೆ ಮುಖವೂ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಬೆಳೆಸಾಲದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧ. ಒಂದು ಶೇ. ೩ ದರದ ಬಡ್ಡಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ನೀಡುವ ೯ ತಿಂಗಳು ಅವಧಿಯ ಸಾಲ, ೯ ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ತೀರಿಸದಿದ್ದರೆ ಬಡ್ಡಿದರ ಶೇ. ೯ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ರೈತರು ಜಾಸ್ತಿ ಅವಧಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕ ಬಡ್ಡಿಯ ಸಾಲವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಸಣ್ಣ, ಅತಿಸಣ್ಣ ರೈತರಂತೂ ಕೇಳುವುದು ಅದನ್ನೇ. ಹೇಗಾದರೂ ಮಾಡಿ ಒಂಬತ್ತು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ತೀರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕೂಡಲೆ ಮುಂದಿನ ೯ ತಿಂಗಳಿಗೆ ಸಾಲ ಪಡೆಯುವುದೂ ಇದೆ. ಮೇ, ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾಲ ಪಡೆದು ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಫೆಬ್ರುವರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಬಿ ಬೆಳೆಯ ಫಸಲು ಕೈಸೇರಿದಾಗ ಸಾಲ ತೀರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾರ್ಚ್ ವೇಳೆ ಸಾಲ ತೀರಿಸದೆ ಇರುವವರು ಪಕ್ಕಾ ಸುಸ್ತಿದಾರರು ಮಾತ್ರ. ಅಂದರೆ ಸುಸ್ತಿದಾರರಾಗಿ ಲಾಭ ಪಡೆಯುವ ಮನೋಭಾವ ಆ ರೈತರಲ್ಲಿಲ್ಲ. “ಸಾಲಮನ್ನಾ ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ರೈತರೊಡನೆ ನಡೆಸುವ ಆಟ; ಸುಸ್ತಿದಾರರು ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ” ಎಂದು ಟೀಕಿಸುವ ರೈತರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಥಮ ಸಂಪುಟ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರೂ ಅನು?ನ ವಿಳಂಬಗತಿಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಕೆಲವು ರೈತರಿಂದ ಟೀಕೆ ಬಂದಿದೆ.
    ರಾಜ್ಯ ಹಣಕಾಸು ಇಲಾಖೆಯ ಹಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬರ ಕೆಳಗಿನ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತ ಮಾತನ್ನು ಆಂಗ್ಲಪಾಕ್ಷಿಕ ಪತ್ರಿಕೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ: “ಪ್ರಧಾನಿ ತಮ್ಮ ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದ ಕಾರಣ ಕೇಂದ್ರಸರ್ಕಾರ ಏನಾದರೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬಹುದೆನ್ನುವ ಆಶೆಯಿತ್ತು. ಆದರೆ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಮಹಾರಾ? ಮುಂತಾದ ರಾಜ್ಯಗಳೂ ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಕೇಂದ್ರ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವ ಅರುಣ್ ಜೇಟ್ಲಿ ಅವರು ನೆರವು ನೀಡಲು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಆಶೆ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇದಕ್ಕೆ (ರೈತರ ಸಾಲಮನ್ನಾ) ೩೦,೭೨೯ ಕೋಟಿ ರೂ. ಬೇಕಾಗಬಹುದು.” ಅ?ದರೂ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗುವುದು ಎಲ್ಲರಿಗಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯದ ರೈತರ ಸಂಖ್ಯೆ ೨.೩೦ ಕೋಟಿ ಇದ್ದರೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಾಲಮನ್ನಾದಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನ ಆಗುವುದು ೮೬ ಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಮಾತ್ರ. ಕೇವಲ ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅತಿಸಣ್ಣ ರೈತರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಅವರಲ್ಲಿ ಶೇ. ೪೩ ಜನರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗುತ್ತದೆ.
    ನಮ್ಮ ಆದ್ಯತೆ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಇರಬೇಕೆಂದು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಅದರಂತೆ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೆ ಇರುವುದು ಭಾರತದ ಇಂದಿನ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಹುದೊಡ್ಡ ದೋ? ಎನ್ನಬಹುದು. ಚುನಾವಣೆ ನಡೆದ ಮೊದಲ ವ?ದಿಂದಲೇ ನಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರ ನಡೆಸುವವರ ಕಣ್ಣು ಮುಂದಿನ ಚುನಾವಣೆಯ ಮೇಲಿರುತ್ತದೆ. ಬಗೆಬಗೆಯ ದಾನ(ಭಾಗ್ಯ?)ಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ದೇಶದ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸ್ವಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗುತ್ತಿದೆ; ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಇಲ್ಲದವ ಭಿಕ್ಷುಕನಿಗೆ ತುಂಬ ಹತ್ತಿರ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಜನತೆಗೆ ಅನ್ನಕೊಟ್ಟು ಪೋಷಿಸುವ ರೈತರು ಅತ್ಯಂತ ಶೋಷಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಎಲ್ಲರೂ ಅವರನ್ನು ಶೋಷಿಸುವವರೇ. ನೋಟು ಅಮಾನ್ಯದಿಂದ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಹಣ ಕಡಮೆಯಾಗಿ ರೈತರ ಶೋ?ಣೆ ತಗ್ಗಬಹುದೆನ್ನುವ ಒಂದು ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದೀಗ ಹುಸಿಯಾಗಿದೆಯೆಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು. ರೈತನ ಉತ್ಪನ್ನಕ್ಕೆ ಬೆಲೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಯಥಾಸ್ಥಿತಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸರಿಮಾಡಲು ಯಾರಾದರೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಹುದೆ?

    ರೈತಸಮಸ್ಯೆಯ ನಿಜಸ್ವರೂಪ ಸಾಲಮನ್ನಾ ಅಲ್ಲ; ಬೆಳೆಗೆ ಬೆಲೆ ಕೊಡಿ

  • 1897ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೊತ್ತಮೊದಲಬಾರಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಲಿರಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ನಿವೇದಿತಾರನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡ ದೃಶ್ಯಾವಳಿ ಆಕೆಗೆ ಪೂರ್ತಿ ಅಪರಿಚಿತವಾಗಿತ್ತು: ದೇಹದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನ? ಆಚ್ಛಾದಿಸಿದ್ದ ವಿಚಿತ್ರ ದಿರಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದವರು ಕೆಲವರಾದರೆ ನಿಲುವಂಗಿ ಧರಿಸಿದ್ದವರು ಕೆಲವರು. ಕೆಲವರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮುಂಡಾಸುಗಳು ಕವಿದಿದ್ದರೆ ಕೆಲವರ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಹತ್ತಕಡಕು. ಕೆಲವರ ತಲೆಗೂದಲು ಹೆರಳಿಗಾಗುವ? ಇಳಿಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಕೆಲವರದು ಸೊಂಪಾದ ದಾಡಿ. ಮೂಲೆಯಲ್ಲೊಂದೆಡೆ ಅದಾವುದರ ಬಗೆಗೂ ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಇಲ್ಲದ ಭಸ್ಮಧಾರಿ ಸಾಧುವೊಬ್ಬನ ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ಭಂಗಿ.

    ನಾನು ಯಾವುದೊ ವಿಚಿತ್ರ ಲೋಕಾಂತರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಆಕೆಗೆ ಅನಿಸಿದ್ದರೆ ಸೋಜಿಗವಿಲ್ಲ.
    ಆದರೆ ಈ ವಿಸ್ಮಯ ಇದ್ದುದು ಕೆಲವು ದಿನಗಳಷ್ಟೆ.

    ಅಲ್ಪಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಆಕೆ ಎಷ್ಟು ಹೊಂದಿಕೊಂಡುಬಿಟ್ಟರೆಂದರೆ ಆಕೆಗೆ ತನ್ನದೇ ತವರಿಗೆ ಮರಳಿದ್ದೇನೆನಿಸಿತು. ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಜವೆಂಬಂತೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನೆಯ ಮತ್ತು ಜನಸೇವೆಯ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನಿರಿಸಿದರು.

    ಬಾಲಿಕಾ ಶಾಲೆ
    ನಿವೇದಿತಾರವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆದ್ಯತೆ ಸಲ್ಲಬೇಕಾಗಿದ್ದುದು ಜನಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ. ತನ್ನದೇ ಕಲ್ಪನೆಯ ಬಾಲಿಕಾ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಆಕೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುವಾಗ (೧೮೯೮ರ ಅಂತ್ಯ) ಆಕೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದು ಎರಡು ವ?ಗಳ? ಆಗಿದ್ದವು.

    ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಹಲವಾರು ಹೊಸ ರೀತಿಯ ಎಂದರೆ ಬೇರೆ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು: ಗ್ರಂಥಭಂಡಾರ, ಚರ್ಚಾಗೋಷ್ಠಿಗಳು, ಸಂಕೀರ್ತನೆ, ಇತ್ಯಾದಿ. ಹೀಗಾಗಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಿತು. ಜಗದೀಶಚಂದ್ರ ಬೋಸ್‌ರವರ ಸಹೋದರಿ ಲಾವಣ್ಯಪ್ರಭಾ ಮೊದಲಾದ ಹಿತೈಷಿಗಳು ಸ್ವಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಶಾಲೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದ ಅನುಕೂಲತೆಯಿಂದಾಗಿ ಎಳೆವಯಸ್ಸಿನವರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಶಿಕ್ಷಣವಂಚಿತರಾಗಿದ್ದ ವಯಸ್ಕರು, ವಿಧವೆಯರೂ ಕಲಿಯಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದುದು. ಶಾಲೆಯ ಸಂಕೀರ್ತನಾದಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆರೆಕರೆಯ ನಿವಾಸಿಗಳು ಗಣನೀಯ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದು ಸೇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗಾಗ ಪ್ರವಚನಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ರಾಮಕೃ? ಮಠದ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಾಲೆಯ ಪಾಠ್ಯಗಳಲ್ಲದೆ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದ್ದ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮನೆಗೆಲಸ, ಹೊಲಿಗೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನೂ ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

    ಹೀಗೆ ಅದು ಹೆಸರಿಗೆ ವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಜನೋಪಯೋಗಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚೇತರಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಬೇರೆಡೆಗಳಂತಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಸಮುದಾಯಗಳ ಮಕ್ಕಳೂ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದೂ ಆಗಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಸರದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಹೃದ್ಯವಾದ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಪಾಠ್ಯವಿ?ಯಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪೌರಾಣಿಕ, ಐತಿಹಾಸಿಕ, ಭೌಗೋಳಿಕಾದಿ ನಾನಾ ಸಂಗತಿಗಳ ಬಗೆಗೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರತಿದಿನ ಶಾಲೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತಿದ್ದುದೇ ದೈವಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ಭಾರತಮಾತಾವಂದನೆಯೊಂದಿಗೆ. ಹೀಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಎಷ್ಟು ದಶಕಗಳ ಅನಂತರ ವಿಶಾಲ ಅಡಿಪಾಯದ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ರಮವೆಂದು ತಜ್ಞ ಆಯೋಗಗಳು ಸೂಚಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ನಿವೇದಿತಾರವರು ೧೯೦೦ರ? ಹಿಂದೆಯೇ ಅಮಲಿಗೆ ತಂದಿದ್ದರು. ಸಹಜವಾಗಿ ಹಣದ ತೀವ್ರ ಮುಗ್ಗಟ್ಟು ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸ್ವಾಮಿಜೀಯವರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹನ ನಿವೇದಿತಾರವರಿಗೆ ಪ್ರೋದ್ಭಲ ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು.

    ಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೊಡನೆ ಎದುರಿನ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಭಾರತದೇಶದ ಚಿತ್ರ ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

    ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಂತಗಳು, ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೂ ಮಾಡಿಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

    ಶಾಲೆಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಮನೆಯನ್ನು ದಾನಮಾಡಲು ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರರು ಮುಂದಾದರು. ಆದರೆ ಬಾಗಬಜಾರಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ಥಳವು ಸ್ವಾಮಿಜೀಯವರಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಗೊಂಡಿದ್ದುದು; ಹಾಗಾಗಿ ಸ್ಥಳ ಬದಲಾವಣೆಯ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ನಿವೇದಿತಾರವರು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.

    ಪುಷ್ಯಮಾಸದಲ್ಲಿ ಬಾಲಿಕೆಯರೂ ವಿಧವೆಯರೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಬಡಾವಣೆಯ ಆಸುಪಾಸಿನ ಹತ್ತಾರು ಮಂದಿಯನ್ನು ಸಮಾವೇಶಗೊಳಿಸಿ ಗಂಗಾಜಲಾಭಿ?ಕಪೂರ್ವಕ ಸರಸ್ವತೀ ಪೂಜೆಯನ್ನು ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತಿತ್ತು. ಅದೊಂದು ಇಡೀ ದಿನದ ವೈಭವಪೂರ್ಣ ಕಲಾಪವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು.

    ಬಾಲಿಕಾ ವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದು ಪೂರ್ಣಸಮಯ ಶಾಲೆಯ ಕಲಾಪಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಹಲವರು ಉತ್ತರೋತ್ತರ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರರ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕಿಯರಾಗಿ ಸೇರಿದರು.

    ಸ್ವಾಭಿಮಾನ-ಜಾಗರಣ
    ಹೊರತೋರಿಕೆಗೆ ವಿವೇಕಾನಂದರ ಶಿ? ಮತ್ತು ಬಾಲಿಕಾ ಶಾಲೆಯ ಸಂಚಾಲಕಿ ಆಗಿದ್ದರೂ ಆಂತರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿವೇದಿತಾ ಬೆಂಕಿಯ ಉಂಡೆಯೇ ಆಗಿದ್ದುದನ್ನು ಸವಿವರವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿದ್ದವರು ಬಹುಶಃ ನಿಕಟವರ್ತಿಗಳು ಮಾತ್ರ. ಪ್ರಖರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಪರವಾದ ಅವರ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಂತೂ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿಯೆ ಮಾತು-ಬರಹಗಳೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿತ್ತು.

    ಭಾರತದ ಸ್ವಾಭಿಮಾನಜಾಗೃತಿಗಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ಸಂಘಟನೆಗಳೊಡನೆ ನಿವೇದಿತಾ ನಿಕಟಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದು ಪಥದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದು ಸಹಜ.

    ತೀವ್ರ ಹಣದ ಮುಗ್ಗಟ್ಟು ಇದ್ದರೂ ಶಾಲೆಯು ತನ್ನ ಕಲ್ಪನೆಯಂತೆಯೆ ನಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ನಿವೇದಿತಾರವರ ದಾರ್ಢ್ಯ ವಿಚಲಿತಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೈಸ್ತಮತಾನುಗುಣ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವುದಾದರೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಲು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕಟವರ್ತಿ ಹಿತೈಷಿಯೊಬ್ಬರು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಜಾಡಿನ ಯಾವುದೇ ನೆರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ನಿವೇದಿತಾರವರ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಿರೋಧವಿದ್ದಿತು.

    ಕ್ರೈಸ್ತಮತದ ಮಾತು ಹಾಗಿರಲಿ; ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣ ವಿರುದ್ಧವೆನ್ನಲಾಗದ ಬ್ರಹ್ಮಸಮಾಜ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಸಂಗಡಿಕೆಯಿಂದಲೂ ನಿವೇದಿತಾ ವಿಮುಖರಾಗಿಯೆ ಉಳಿದರು. ಯಾವ ಕಾಳೀಮಾತೆಯ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಸ್ವಾಮಿಜೀಯವರೂ ಗುರುಮಹಾರಾಜರೂ ಆದರಿಸಿದ್ದರೋ ಅದರ ಹೊರತಾಗಿ ಬೇರಾವ ಸಾಧನಪದ್ಧತಿಗೂ ನಿವೇದಿತಾರವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪದವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿಜೀಆಯೋಜಿತ ಸಭೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ನಿವೇದಿತಾ ಮಾಡಿದ ಉಪನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಕಾಳೀಪೂಜನವು ಮೂಲಭೂತ ನಿಸರ್ಗಶಕ್ತಿಯೊಡನೆಯ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಮಾಡಿದ ಮಂಡನೆ ಎ? ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತೆಂದರೆ ಅದಾದ ತರುವಾಯ ಬೇರೆಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವಚನಗಳನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ ನಿವೇದಿತಾರವರಿಗೆ ಆಮಂತ್ರಣಗಳು ಬರತೊಡಗಿದವು.

    ೧೯೦೦ರ ದಶಕದ ಆರಂಭಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಜಾಗರಣದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗತೊಡಗಿದ ಬಿಪಿನಚಂದ್ರಪಾಲ್‌ರವರ ’ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯಾ’, ಬಾರೀಂದ್ರಕುಮಾರ್ ತಂಡದ ’ಯುಗಾಂತರ’, ಶ್ರೀ ಅರವಿಂದರ ’ವಂದೇ ಮಾತರಂ’ ತದನಂತರ ’ಕರ್ಮಯೋಗಿನ್’ ಮೊದಲಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ನೇರವಾಗಿಯೋ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿಯೋ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿ ನಿಂತವರು ನಿವೇದಿತಾ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರಸಾರಸಾಧನಗಳಾಗಿರದೆ ಜನ-ಸಂಘಟನಕೇಂದ್ರಗಳೂ ಆಗಿದ್ದವು; ರಾಷ್ಟ್ರಭಕ್ತಿಪ್ರವರ್ತಕ ಪ್ರಯಾಸಗಳೇ ಆಗಿದ್ದವು.

    ನಿವೇದಿತಾರವರ ಮನಸ್ಸು ಎಷ್ಟು ಸಂವೇದನಶೀಲವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ ಯಾವುದೇ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನೂ ಅವರು ಜನಪ್ರಬೋಧನಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುವ ರೂಢಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.

    ಒಮ್ಮೆ ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಕುರಿತ ಸ್ವಾಮಿಗಳೊಬ್ಬರ ಉಪನ್ಯಾಸ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಲು ಬೇಡಿಕೆ ಬಂದಾಗ ನಿವೇದಿತಾ ಹೇಳಿದರು: “ಗೀತೆಯು ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯ ಉಗಮಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಅದರ ನಿಜವಾದ ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದವರಾರೂ ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥವನ್ನೂ ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ರಾಷ್ಟ್ರೋನ್ನತಿಗಾಗಿ ಧಾವಿಸದಿರುವುದಿಲ್ಲ.”

    ತರುಣ ತಂಡಗಳಿಗೆ ಅವರು ಪದೇ ಪದೇ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಆವಾಹನೆ – “ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಮುನ್ನತಿಯ ಚಿತ್ರವು ಸದಾ ನಿಮ್ಮ ಅಂತಶ್ಚಕ್ಷುವಿನ ಎದುರಿಗೆ ವಿರಾಜಮಾನವಾಗಿರಬೇಕು. ಅದು ನಿಮಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಪ್ರೇಮದ ವಸ್ತುವಾಗಿರಬೇಕು. ಆ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಅದ್ಭುತ ಶಕ್ತಿಯು ಉದ್ಬುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂತಹ ಸವಾಲನ್ನಾದರೂ ದಿಟ್ಟವಾಗಿ ಎದುರಿಸಬಲ್ಲ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿಮಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.”

    ‘ನೀವು ನೀವಾಗಿರಿ’
    ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ವಿದೇಶೀಯಳಾಗಿದ್ದ ಈ ಅಗ್ನಿಕನ್ಯೆ ಭಾರತದ ತರುಣರಿಗೆ ನಿರಂತರ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದೇಶ: “ನಿಮ್ಮ ಚಿಂತನೆ-ಆಚರಣೆಗಳೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿಯೂ ನೀವು ಹಿಂದುಗಳಾಗಿರಿ. ಬೆಡಗಿನ ಪರಕೀಯ ಪ್ರಭಾವಗಳಿಗೆ ಬಲೆಬೀಳದಿರಿ” ಎಂದು.

    ಅನುಶೀಲನ ಸಮಿತಿ ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಇತರ ಸಂಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಬಂದು ಸೇರುತ್ತಿದ್ದವರಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಬೌದ್ಧಿಕತೆಗಿಂತ ಭಾವತೀವ್ರತೆ ಅಧಿಕವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ನಿವೇದಿತಾ ಆ ಉತ್ಸಾಹಿ ತರುಣ ತಂಡಗಳವರಿಗೆ ಇತಿಹಾಸ, ರಾಜ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಮೊದಲಾದ ಮುಖ್ಯ ವಿ?ಯಗಳ ಬಗೆಗೆ ಬೋಧನೆ ನೀಡಿ ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

    ಮದರಾಸಿನಲ್ಲಿ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ನೆರೆದಿದ್ದ ಸಭಿಕರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ನಿವೇದಿತಾ ಹೇಳಿದರು: “ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ವಿ?ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಜಗತ್ತಿಗೆ ನೀವು ಕೊಡಬಹುದಾದುದು ಬಹಳವಿದೆ, ಅವರಿಂದ ಕಲಿಯಬೇಕಾದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಅದರಂತೆ ಸಮಾಜಾಭ್ಯುದಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆಯೂ ಅವಶ್ಯವಿರುವ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ನೀವೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲಿರಿ; ಅದರಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಹೊರಗಿನವರಿಗೆ ಇರದು. ಬದಲಾವಣೆಯೆಂಬುದು ಜಗಜ್ಜೀವನದ ಭಾಗವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಸ್ವನಿರ್ಣಯದಂತೆ ಆಗಬೇಕು. ಮೂರುಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ? ಹಳೆಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ವಾರಸಿಕೆ ಇರುವ ಪ್ರಾಚ್ಯ ದೇಶೀಯರಿಗೆ ನಿನ್ನೆಮೊನ್ನೆಯ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳು ಏನನ್ನು ಕಲಿಸಿಯಾವು?”

    ಆ ಭಾಷಣದ ವರದಿಯನ್ನು ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಓದಿದ್ದ ಸ್ವಾಮಿಜೀ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತರಾದರು.

    ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿ ಮೊದಲಾದೆಡೆ ಆಯೋಜಿತವಾಗಿದ್ದ ನಿವೇದಿತಾರವರ ಭಾಷಣಗಳಿಗೆ ಸಹಸ್ರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ಸೇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಿಂದ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳಿಗಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದವು.

    ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರವಾಸಗಳು
    ಶಾಲೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಧನಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದು, ಹಿಂದೂಧರ್ಮ ಪ್ರಸಾರ – ಎರಡೂ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಂದ ನಿವೇದಿತಾ 1899-1901ರ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಅಮೆರಿಕಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರವಾಸಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅನುತ್ಸಾಹಕರವಾಗಿದ್ದರೂ ಕ್ರಮೇಣ ನಿವೇದಿತಾರವರ ಮಾತಿನ ಪ್ರಖರತೆ ಹೆಚ್ಚುಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸತೊಡಗಿತು. ಆಗಿಂದಾಗ ಅವರ ಲೇಖನಗಳೂ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಗೊಂಡು ಅವಕ್ಕಾಗಿ ದೊರೆಯತೊಡಗಿದ ಸಂಭಾವನೆಗಳೂ ಶಾಲಾನಿಧಿಗೆ ಪೂರಕವಾದವು.

    ನಿವೇದಿತಾರವರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರವಾಸಗಳು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯಿಂದ ಅಸಹನೆಗೊಂಡು ಕ್ರೈಸ್ತ ಮಿಶನರಿಗಳು ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಿರುಕುಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿದರು. ನಿವೇದಿತಾರವರಾದರೋ ಅದರಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳ್ಳದೆ ಅದನ್ನು ಕುರಿತೇ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಕ್ರೈಸ್ತ ಮತಪ್ರಚಾರಕರ ಅಸಹಿಸ್ಣುತೆಯನ್ನು ಬಯಲು ಮಾಡಿದರು, ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದರು.
    ಭಾರತದಿಂದ ನಿಷ್ಕೃಮಿಸಿ ಒಂದು ವರ್ಷವೇ ಕಳೆದಿದ್ದುದರಿಂದ ನಿವೇದಿತಾ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮರಳಬೇಕೆಂದು ಒಡನಾಡಿಗಳಿಂದ ಒತ್ತಾಯ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಕಾಲಾವಧಿ ನಿವೇದಿತಾರವರ ಪಾಲಿಗೆ ಅಂತರ್ವೀಕ್ಷಣೆಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಯನಿರ್ಧಾರದ ಸಮಯವಾಗಿತ್ತು. ಅಧ್ಯಾತ್ಮಸಾಧನೆಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಕೊಡಬೇಕೆ, ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಜ್ವಲಂತಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಸಂಘಟನಾದಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ದುಮುಕಬೇಕೆ – ಎಂಬ ರೀತಿಯ ಗೊಂದಲಗಳ ತಾಕಲಾಟ ನಿವೇದಿತಾರವರ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗಡೆ ನಡೆದಿತ್ತು. ಈ ಡೋಲಾಯಮಾನ ಸ್ಥಿತಿ ೧೯೦೧ರ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಮುಂದುವರಿದಿತ್ತು. ಏತನ್ಮಧ್ಯೆ ಸ್ವಾಮಿಜೀಯವರ ಅನಾರೋಗ್ಯ ಉಲ್ಬಣಿಸುತ್ತಿದ್ದುದರ ವಾರ್ತೆ ತಲಪಿತು. ನಿವೇದಿತಾ ಕೂಡಲೇ ಭಾರತಕ್ಕೆ ತೆರಳಲು ಸಜ್ಜಾದರು.

    ಸ್ವಾಮಿಜೀ ನಿರ್ಯಾಣ
    ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಹದಗೆಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ವಾಮಿಜೀ ದೇಹಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಆತಂಕಗೊಂಡ ನಿವೇದಿತಾ ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ವೀಕಾರವಾದ ಮೇಲೆ ಮ್ಯಾಕ್ಲಿಯಾಡ್‌ರಿಗೆ ಬರೆದ ಒಂದು ಪತ್ರ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿತ್ತು:
    “ತಮ್ಮದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನರೇಂದ್ರನಿಗೆ ಧಾರೆಯೆರೆದ ಮೇಲೆ ಗುರುಮಹಾರಾಜರು ಜೀವಂತ ಇದ್ದುದು ಒಂದೂವರೆ ವರ್ಷ ಮಾತ್ರ. ಇದೀಗ ಸ್ವಾಮಿಜೀ ನನಗೆ ದೀಕ್ಷೆ ನೀಡಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆದೀತೆ ಎಂದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ವಿಹ್ವಲಗೊಂಡಿದೆ.”

    ದುರ್ದೈವವೆಂದರೆ ನಿವೇದಿತಾ ಶಂಕಿಸಿದ್ದಂತೆಯೆ ನಡೆದುಹೋಯಿತು. ನಿವೇದಿತಾರವರಿಗೆ ಸಂನ್ಯಾಸದೀಕ್ಷೆ ನೀಡಿದ ಮೇಲೆ ಸ್ವಾಮಿಜೀ ದೇಹಧಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದುದು ಎರಡುವ? ಕಾಲ ಮಾತ್ರ. ಅಲ್ಲಿಂದಾಚೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿಜೀ ತೀವ್ರ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯೊಡನೆ ನಿರಂತರ ಸಮರವನ್ನೆ ನಡೆಸಬೇಕಾಯಿತು.

    ಕೊನೆಯ ಎರಡು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿಜೀ ಆರೋಗ್ಯ ಶಿಥಿಲತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಬಾಹ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ವಿಮುಖರಾದರು. ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಸಹಚರರು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವಲಂಬನೆ ಮುಂದುವರಿಯದಿರಲೆಂದೂ ಸ್ವಾಮಿಜೀ ಯೋಚಿಸಿದ್ದಿರಬೇಕು. ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆರಡು ಬಾರಿ ಪಂಚಾಂಗವನ್ನು ತರಿಸಿಕೊಂಡು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ದೇಹತ್ಯಾಗದ ಮುಹೂರ್ತವನ್ನೂ ಅವರು ನಿರ್ಣಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ; ತಮ್ಮ ಪಾರ್ಥಿವ ಅವಶೇಷದ ದಹನಸಂಸ್ಕಾರ ಎಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರು. ಬಾಗಬಜಾರಿನ ವಸತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಿವೇದಿತಾ ದೈವಪ್ರೇರಿತವೆಂಬಂತೆ ಸ್ವಾಮಿಜೀಯವರ ಮಹಾಸಮಾಧಿಗೆ ಮೂರುದಿವಸ ಹಿಂದೆ ಬೇಲೂರಿಗೆ ತೆರಳಿ ಇಡೀ ಒಪ್ಪತ್ತು ಸ್ವಾಮಿಜೀಯವರೊಡನೆ ಆಪ್ತವಾಗಿ ಕಳೆದದ್ದು ಈರ್ವರಿಗೂ ಉಲ್ಲಾಸದಾಯಕವಾಯಿತು.

    ಮಹಾಸಮಾಧಿಯ (೧೯೦೨ ಜುಲೈ ೪) ದಿನದಂದೂ ಸ್ವಾಮಿಜೀ ದೈನಂದಿನಿಯನ್ನು ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಡೆಸಿದುದು ಅವರ ಅಂತರಂಗವು ತಲಪಿದ್ದ ಪ್ರಶಾಂತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ: ಸೂರ್ಯೋದಯದ ವೇಳೆಗೆ ಉತ್ಥಾನ, ಎರಡುಮೂರು ತಾಸಿನ ಧ್ಯಾನ, ಹಾಡಿನ ಗುಣುಗುಣಿಸುವಿಕೆಯೊಡನೆ ಶತಪಥ, ತಮ್ಮ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಎಲ್ಲರೊಡನೆ ಭೋಜನ, ಅಪರಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಎರಡೂವರೆ ಗಂಟೆಗಳ? ಕಾಲ ಕಿರಿಯರಿಗೆ ’ಲಘುಕೌಮುದೀ’ ವ್ಯಾಕರಣ ಬೋಧನೆ, ಸಂಜೆ ಸ್ವಲ್ಪ ವಾಯುವಿಹಾರ, ಅನಂತರ ಒಂದು ತಾಸು ರುದ್ರಾಕ್ಷಮಾಲೆಯೊಡನೆ ಜಪಾನುಸಂಧಾನ. ರಾತ್ರಿ ೯ರ ವೇಳೆಗೆ ದೇಹವು ಉಪಶಾಂತವಾಯಿತು. ಮುಖಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅದೊಂದು ಅಲೌಕಿಕ ಭಾವ ನೆಲೆಸಿತ್ತು.

    ಅಂದು ಮುಂಜಾನೆಯಿಂದ ಹಲವುಬಾರಿ ಸ್ವಾಮಿಜೀ ಸ್ವಗತವಾಗಿ ಗುಣುಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಡು – “ಮನ ಚಲ ನಿಜನಿಕೇತನೇ” (ಮನಸ್ಸೇ! ಈಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗು).

    ಉದ್ಬೋಧನ ಪರ್ವ

ಅಡಿಗರು ಒಬ್ಬ 'ಕವಿಗಳ ಕವಿ’  - ಡಾ. ಕೆ.ವಿ. ತಿರುಮಲೇಶ್
ಅಡಿಗರು ಒಬ್ಬ ‘ಕವಿಗಳ ಕವಿ’ – ಡಾ. ಕೆ.ವಿ. ತಿರುಮಲೇಶ್

ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ದೂರದ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಳೆದವರು ಮತ್ತು ಆನಂತರ ಅಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದವರಾಗಿದ್ದರೂ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಬಗೆಗೆ ನಿರಂತರ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಿರುವವರು ಕವಿ-ಸಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಡಾ| ಕೆ.ವಿ. ತಿರುಮಲೇಶ್. ಅವರು ಕವಿ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗರಿಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡ ನವ್ಯಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳವಳಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಬರೆಯಲು...

ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯ - ಎಂದೆಂದೂ ನಳನಳಿಸುವ ಕೆಂದಾವರೆ
ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯ – ಎಂದೆಂದೂ ನಳನಳಿಸುವ ಕೆಂದಾವರೆ

ಕವಿ ಎಂ. ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗರ ಜನ್ಮಶತಾಬ್ದ ವರ್ಷ ಇದು (ಜನನ: ೧೮.೨.೧೯೧೮ ರಂದು ಕುಂದಾಪುರದ ಮೊಗೇರಿಯಲ್ಲಿ). ಅವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಸತೊಂದು ದಾರಿಯನ್ನು ನೀಡಿದ ನೇತಾರ; ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಗೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ, ಪ್ರಬುದ್ಧತೆಯನ್ನೂ ನೀಡಿದವರು. ’ನವ್ಯಕಾವ್ಯ’ ಎನ್ನುವ...

'ಅಪ್ಪ ನಮ್ಮನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದರು’ : ಡಾ. ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಅಡಿಗ
‘ಅಪ್ಪ ನಮ್ಮನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದರು’ : ಡಾ. ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಅಡಿಗ

ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಹೊರಗಿದ್ದು ಈಗ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರದ ಒಳಗೇ ಇರುವ ಮಾರತ್ತಹಳ್ಳಿ ಮುಖ್ಯರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಎಂ.ಜಿ.ಎ. ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ ಎನ್ನುವ ಒಂದು ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಇದೆ. ಎಂ.ಜಿ.ಎ. ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ ಎಂದರೆ ’ಮೊಗೇರಿ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್’ ಅಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಯುಗಪ್ರವರ್ತಕ ಕವಿ...

ರೈತಸಮಸ್ಯೆಯ ನಿಜಸ್ವರೂಪ  ಸಾಲಮನ್ನಾ ಅಲ್ಲ;  ಬೆಳೆಗೆ ಬೆಲೆ ಕೊಡಿ
ರೈತಸಮಸ್ಯೆಯ ನಿಜಸ್ವರೂಪ ಸಾಲಮನ್ನಾ ಅಲ್ಲ; ಬೆಳೆಗೆ ಬೆಲೆ ಕೊಡಿ

  ನಮ್ಮ ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಗಂಭೀರವಾಗಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚೇನೂ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಅವರ ಆದ್ಯತೆ ಏನಿದ್ದರೂ ಮುಂಬರುವ ಚುನಾವಣೆಗೆ; ತಪ್ಪಿದರೆ ನಗರಕೇಂದ್ರಿತವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ. ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಗಮನ ಕೊಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತವೆ; ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸುದ್ದಿಚಾನೆಲ್‌ಗಳಿಗೆ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು, ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿಗಳು...

ಉದ್ಬೋಧನ ಪರ್ವ
ಉದ್ಬೋಧನ ಪರ್ವ

1897ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೊತ್ತಮೊದಲಬಾರಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಲಿರಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ನಿವೇದಿತಾರನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡ ದೃಶ್ಯಾವಳಿ ಆಕೆಗೆ ಪೂರ್ತಿ ಅಪರಿಚಿತವಾಗಿತ್ತು: ದೇಹದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನ? ಆಚ್ಛಾದಿಸಿದ್ದ ವಿಚಿತ್ರ ದಿರಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದವರು ಕೆಲವರಾದರೆ ನಿಲುವಂಗಿ ಧರಿಸಿದ್ದವರು ಕೆಲವರು. ಕೆಲವರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮುಂಡಾಸುಗಳು ಕವಿದಿದ್ದರೆ ಕೆಲವರ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ...

ಅಡಿಗರು ಒಬ್ಬ 'ಕವಿಗಳ ಕವಿ’  - ಡಾ. ಕೆ.ವಿ. ತಿರುಮಲೇಶ್
ಅಡಿಗರು ಒಬ್ಬ ‘ಕವಿಗಳ ಕವಿ’ – ಡಾ. ಕೆ.ವಿ. ತಿರುಮಲೇಶ್

ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ದೂರದ ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಳೆದವರು ಮತ್ತು ಆನಂತರ ಅಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದವರಾಗಿದ್ದರೂ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಬಗೆಗೆ ನಿರಂತರ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಿರುವವರು ಕವಿ-ಸಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಡಾ| ಕೆ.ವಿ. ತಿರುಮಲೇಶ್. ಅವರು ಕವಿ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗರಿಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡ ನವ್ಯಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳವಳಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಬರೆಯಲು...

ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯ - ಎಂದೆಂದೂ ನಳನಳಿಸುವ ಕೆಂದಾವರೆ
ಅಡಿಗರ ಕಾವ್ಯ – ಎಂದೆಂದೂ ನಳನಳಿಸುವ ಕೆಂದಾವರೆ

ಕವಿ ಎಂ. ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗರ ಜನ್ಮಶತಾಬ್ದ ವರ್ಷ ಇದು (ಜನನ: ೧೮.೨.೧೯೧೮ ರಂದು ಕುಂದಾಪುರದ ಮೊಗೇರಿಯಲ್ಲಿ). ಅವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಸತೊಂದು ದಾರಿಯನ್ನು ನೀಡಿದ ನೇತಾರ; ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಗೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ, ಪ್ರಬುದ್ಧತೆಯನ್ನೂ ನೀಡಿದವರು. ’ನವ್ಯಕಾವ್ಯ’ ಎನ್ನುವ...

'ಅಪ್ಪ ನಮ್ಮನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದರು’ : ಡಾ. ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಅಡಿಗ
‘ಅಪ್ಪ ನಮ್ಮನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದರು’ : ಡಾ. ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಅಡಿಗ

ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಹೊರಗಿದ್ದು ಈಗ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರದ ಒಳಗೇ ಇರುವ ಮಾರತ್ತಹಳ್ಳಿ ಮುಖ್ಯರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಎಂ.ಜಿ.ಎ. ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ ಎನ್ನುವ ಒಂದು ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಇದೆ. ಎಂ.ಜಿ.ಎ. ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ ಎಂದರೆ ’ಮೊಗೇರಿ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್’ ಅಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಯುಗಪ್ರವರ್ತಕ ಕವಿ...

ರೈತಸಮಸ್ಯೆಯ ನಿಜಸ್ವರೂಪ  ಸಾಲಮನ್ನಾ ಅಲ್ಲ;  ಬೆಳೆಗೆ ಬೆಲೆ ಕೊಡಿ
ರೈತಸಮಸ್ಯೆಯ ನಿಜಸ್ವರೂಪ ಸಾಲಮನ್ನಾ ಅಲ್ಲ; ಬೆಳೆಗೆ ಬೆಲೆ ಕೊಡಿ

  ನಮ್ಮ ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಗಂಭೀರವಾಗಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚೇನೂ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಅವರ ಆದ್ಯತೆ ಏನಿದ್ದರೂ ಮುಂಬರುವ ಚುನಾವಣೆಗೆ; ತಪ್ಪಿದರೆ ನಗರಕೇಂದ್ರಿತವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ. ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಗಮನ ಕೊಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತವೆ; ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸುದ್ದಿಚಾನೆಲ್‌ಗಳಿಗೆ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು, ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿಗಳು...

ಉದ್ಬೋಧನ ಪರ್ವ
ಉದ್ಬೋಧನ ಪರ್ವ

1897ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೊತ್ತಮೊದಲಬಾರಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಲಿರಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ನಿವೇದಿತಾರನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡ ದೃಶ್ಯಾವಳಿ ಆಕೆಗೆ ಪೂರ್ತಿ ಅಪರಿಚಿತವಾಗಿತ್ತು: ದೇಹದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನ? ಆಚ್ಛಾದಿಸಿದ್ದ ವಿಚಿತ್ರ ದಿರಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದವರು ಕೆಲವರಾದರೆ ನಿಲುವಂಗಿ ಧರಿಸಿದ್ದವರು ಕೆಲವರು. ಕೆಲವರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮುಂಡಾಸುಗಳು ಕವಿದಿದ್ದರೆ ಕೆಲವರ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ...

ಬೇರು ಮಣ್ಣುಗಳ ಜೀವಯಾನ....
ಬೇರು ಮಣ್ಣುಗಳ ಜೀವಯಾನ….

ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಪುನಃ ಮಣ್ಣಿನೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿದಂತಿದ್ದ ಎರಡು ಬೇರುಗಳ ಕೆಳಗೆ ನುಸುಳುತ್ತಾ ಮಕ್ಕಳು ಏನನ್ನೋ ಹಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಭೂಮಿಯ ಮಣ್ಣನ್ನೆಲ್ಲ ಈ ಬೇರುಗಳೆ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿರಬಹುದೆ? ಜಗದೀಶ್ವರನ ಮಗಳು ಒಂದು ಬೇರನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, “ಇದು ನನ್ನ ಬೇರು, ನಾನಿಲ್ಲಿಂದ ಯಾರನ್ನು ಹೋಗಲು ಬಿಡಲ್ಲ”...

ಕಾಣದ ಸಾಕ್ಷಿ
ಕಾಣದ ಸಾಕ್ಷಿ

1 `ಪಾರದರ್ಶಕ’ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕ ೩೫ ವರ್ಷದ ರಘುವೀರ್ ಶೆಣೈ ತನ್ನ ದಿಟ್ಟತನಕ್ಕೆ ನಗರದಲ್ಲೇ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದವನು. ಆ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ಪ್ರಕಟಣೆ ಆರಂಭಿಸಿದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಅವನು ರಾಜಕೀಯ ಭ್ರ?ರನ್ನು ಬಯಲಿಗೆ ಎಳೆಯುವಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಮಿಷಕ್ಕೂ ಮಣಿಯದೇ ಎಂತಹದ್ದೇ ಸವಾಲನ್ನು ಬೇಕಾದರೂ ಎದುರಿಸಿ...

ದೊಡ್ಡವರಾಗಲು ಅಡ್ಡಮಾರ್ಗ
ದೊಡ್ಡವರಾಗಲು ಅಡ್ಡಮಾರ್ಗ

ನೀವು ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರೇ? ’ಭಾರೀ ಆಸಾಮಿ,’ ’ವಿ.ಆಯ್.ಪಿ.’ ಎನಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯೆ ಮಾರ್ಗ ಬಲು ಸುಲಭ: “ಓಹೋ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿಯವರೆ, ಈಗ ಸ್ಟೋನ್ ಆಂಡ್ ಸ್ಟೋನ್ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿದ್ದೀರಾ? ನಿಮ್ಮ ಮ್ಯಾನೆಜರ್ ಕೋಲ್ಡ್‌ವಾಟರ್ ಹೇಗಿದ್ದಾರೆ?…. ಅವರ ಗುರುತು ಹೇಗಂದಿರಾ? ಓಹೋ, ನಾವು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ...

ಎರಡು ಸಾಲಿನ ಬೆಲೆ
ಎರಡು ಸಾಲಿನ ಬೆಲೆ

ಶ್ರೇಷ್ಠಿ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಆತನ ಮಗ, ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ವ?ದವ, ಸನಿಯದಲ್ಲೆ ಆಟವಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ. “ಅಪ್ಪಾಜಿ, ಯಾರೋ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಕವಿಗಳಂತೆ.” ಶ್ರೇಷ್ಠಿಯು ಗಹನವಾದ ಆಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ. ಮಗನ ಮಾತು ಅವನ ಕಿವಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬೆರಳಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದ್ದ. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಕಳೆಯಿತು....

ಕರುಣಾಳು ಭಾ ಬೆಳಕೆ
ಕರುಣಾಳು ಭಾ ಬೆಳಕೆ

ದೊಡ್ಡದಾದ ಬಾಳೆಲೆ ಹರಡಿದ್ದರು. ಮಿಂದು ಬಂದು ಮಡಿಯಾದ ವಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಪ್ಪಣ್ಣನೆದುರು ಊಟದೆಲೆ ಹಾಕಿದಾಗ ಘಂಟೆ ಇನ್ನೂ ಹನ್ನೊಂದು. ದೂರದಲ್ಲಿ ಕಂಬದ ಅಡ್ಡದಿಂದ, ಗೋಡೆಯ ಮಗ್ಗುಲಿಂದ, ಬಾಗಿಲ ಬುಡದಲ್ಲಿ, ಚಪ್ಪರದ ಮರೆಯಿಂದ, ಅಪ್ಪಣ್ಣನ ಊಟದ ವೈಖರಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಹತ್ತಿಪ್ಪತ್ತು ಜೊತೆ ಕಣ್ಣುಗಳು ಇಣುಕುತ್ತಿದ್ದವು....

ಉತ್ಥಾನ - ಸದಭಿರುಚಿಯ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆ

`ಉತ್ಥಾನ’ : ೧೯೬೫ರಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿರುವ ಕನ್ನಡದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಸದಭಿರುಚಿಯ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆ. ರಾಜ್ಯದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸರಣ ಇರುವ ಸಂಚಿಕೆಯು ಈಗ ಕ್ರೌನ್‌ ಚತುರ್ದಳ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ೧೧೨ ವರ್ಣಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಲೇಖನ, ನುಡಿಚಿತ್ರ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದೆ.  ಸಂಚಿಕೆಯ ಬೆ ಲೆ ೨೦ ರೂ.

Utthana
Kannada Monthly Magazine ​
Utthana Trust
Keshavashilpa, Kempegowda Nagara
Bengaluru - 560019
Karnataka State , INDIA

Phone : 080-26612732
Email : utthana1965@gmail.com

ಉತ್ಥಾನದ ಹೊಸ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮ್ಮ ಈಮೈಲ್‌ ಅಂಚೆಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆಯಿರಿ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ವಾರ್ತಾಪತ್ರಕ್ಕೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಚಂದಾದಾರರಾಗಿ