ಉತ್ಥಾನ - ಸದಭಿರುಚಿಯ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆ
ಪ್ರಕಟಣೆಯ
57ನೇ
ವರ್ಷ

ಉತ್ಥಾನ - ಸದಭಿರುಚಿಯ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆ

  • ಗುರು ವಂದನೆ

    ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನದ ತವನಿಧಿಯಾದ ವ್ಯಾಸಮಹರ್ಷಿಗಳ ಜನ್ಮದಿನದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಆಷಾಢ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯನ್ನು ‘ವ್ಯಾಸಪೂರ್ಣಿಮೆ’ ಅಥವಾ ‘ಗುರುಪೂರ್ಣಿಮೆ’ ಎಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸುವ ರೂಢಿ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ನಡೆದುಬಂದಿದೆ. (ಈ ವರ್ಷ ಜುಲೈ ೨೪).

    ನಿಮಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಮಾನವತೆಗೆ ವ್ಯಾಸರ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕುರಿತು ಲೇಖನ.

    ಶ್ರೀವೇದವ್ಯಾಸ ನಮೋ

    ಭೂವಿಯದಾದ್ಯಂತದರ್ಶಿ ಕವಿಸೂರ್ಯ ನಮೋ |

    ಜೀವಿತಸಾರಜ್ಞ ನಮೋ

    ಭಾವಿತವಿಶ್ವಪ್ರಜಾಭವಿಷ್ಯಾರ್ಥ ನಮೋ ||

    ಡಿ.ವಿ.ಜಿ.

    ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ಸಮಸ್ತವನ್ನೂ ಕಂಡ ಕವಿಸೂರ್ಯರೂ ಎಲ್ಲ ಬದುಕಿನ ಸಾರವನ್ನರಿತವರೂ ಇಡೀ ವಿಶ್ವದ ಸಕಲ ಜನತೆಯ ಮುಂದಿನ ಆಗುಹೋಗುಗಳನ್ನೂ ಮೊದಲಿಗೇ ಕಂಡಿರುವ ಭವಿಷ್ಯದ್ದರ್ಶಿಗಳೂ ಆದ ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರಿಗೆ ನಮ್ಮ ಅಮಿತ ಪ್ರಣಾಮಗಳು.”

    ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೆಂದು ಇಂದು ಯಾವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತೇವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ಮೂಲ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ನಮಗೆ ಲಬ್ಧವಿರುವುದು ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿರುವ ವಾಙ್ಮಯದಲ್ಲಿ. ಎಲ್ಲ ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂಲ ಆಕರಗಳಾದ ವೇದಗಳನ್ನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಗೊಳಿಸಿದವರು ವ್ಯಾಸರು. ಅವರಿಗೆ ‘ವ್ಯಾಸ’ (‘ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದವರು’) ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ತಂದಿತ್ತುದೇ ಆ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ. ಆ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಧನೆಯಿಂದಾಗಿಯೇ ಅನನ್ಯವಾದ ವೇದರಾಶಿಯು ಮಾನವತೆಗೆ ಉಳಿದಿರುವುದು. ಆ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಧನೆಯದೇ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗಿ, ವೇದಸಂದೇಶವನ್ನು ಸುಲಭಗ್ರಾಹ್ಯಗೊಳಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಸರು ಮಹಾಭಾರತವನ್ನೂ ೧೮ ಪುರಾಣಗಳನ್ನೂ ಕೂಡಾ ರಚಿಸಿದರು. ಇಂದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಜನಾದರಣೆ ಪಡೆದಿರುವ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯೂ ಮಹಾಭಾರತದ್ದೇ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು ವ್ಯಾಸನಿರ್ಮಿತಿಗಳಿಗೆ ಮಕುಟಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ವೇದಾಂತದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಅಸ್ತಿಭಾರವಾಗಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳ ರಚಯಿತರೂ ಬಾದರಾಯಣ ವ್ಯಾಸರೇ. ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ಆದರ್ಶ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಮಹಾಭಾರತ-ಭಾಗವತಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾನವತೆಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೀಕರಿಸಿರುವವರು ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸರು.

    ಮಹಾಭಾರತದ ಗ್ರಥನರೀತಿ

    ವ್ಯಾಸರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದರೆ ಸನಾತನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಎಷ್ಟು ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಉಳಿಯಲಾರದು. ವೇದವ್ಯಾಸರು ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯಕಾರರಲ್ಲ; ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನಿಯೋಜಕರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಗಾಧ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರವರ್ತಿಸಿರುವ ವಿಶ್ವಪ್ರೇಮ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಮೈತ್ರಿ, ಚಿಂತನಶೀಲತೆ, ಸೌಹಾರ್ದ ಮೊದಲಾದ ಮೌಲ್ಯಗಳು ದೇಶಕಾಲಾತೀತವಾದವು.

    ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಪಥದರ್ಶಕವಾಗುವಂತೆ ದೀರ್ಘ ಗತ ಇತಿಹಾಸದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಮಾನವತೆಗೆ ಉಳಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಇದ್ದಿತು. ಈ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಉಚ್ಚಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿ ಪರಮೋಜ್ಜ್ವಲವಾದ ಮಹಾಭಾರತಾದಿ ವಾಙ್ಮಯವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಶಿಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಚುರಗೊಳಿಸಿದುದು ವ್ಯಾಸರ ಅನುಪಮ ಕೊಡುಗೆ.

    ಒಂದೊಂದು ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಲೋಕಾನುಗ್ರಹಾರ್ಥ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರು ವ್ಯಾಸರು ಅವತರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಜಾಡಿನ ಹೇಳಿಕೆಗಳೂ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಲಬ್ಧವಿವೆ. ‘ವ್ಯಾಸ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಯೌಗಿಕ ಅರ್ಥವೇ ‘ವಿನ್ಯಾಸಕಾರ’ ಎಂಬುದು. ಅದು ಏನೇ ಇದ್ದರೂ, ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯು ವ್ಯಾಸರೆಂಬುದು ಓರ್ವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದೆ.

    ಪರಾಶರ-ಸತ್ಯವತಿಯರ ಅಲೌಕಿಕ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶವಾಗಿ ವ್ಯಾಸಾವತಾರವಾದದ್ದು, ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದುದರಿಂದ ‘ದ್ವೈಪಾಯನ’ರೆನಿಸಿದ ವ್ಯಾಸರು ಜನನದೊಡನೆಯೇ ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಿ ತೆರಳಿದುದು – ಮೊದಲಾದ ಕಥನವು ಮಹಾಭಾರತ, ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣ, ದೇವೀಭಾಗವತಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಏಕರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾವಿತವಾಗಿದೆ. ವ್ಯಾಸರು ಇದ್ದುದು ದ್ವಾಪರಯುಗದ ಆರಂಭಕಾಲದಿಂದಲೇ ಎಂಬುದೂ ಅಸಂದಿಗ್ಧವಾಗಿದೆ.

    ಧಾರ್ಮಿಕಬೋಧೆಗಳನ್ನೂ ಅವಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೇ ಯುಗಯುಗಗಳುದ್ದಕ್ಕೂ ಜೀವನಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನರು ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಇತಿಹಾಸ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನೂ ಏಕತ್ರಿತಗೊಳಿಸಿ ವ್ಯಾಸರು ಮಹಾಭಾರತವೆಂಬ ಅದ್ಭುತವಾದ ವಿಶ್ವಕೋಶವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು.

    ಜಗದೊಳ್ ದೈವ್ಯಮಸುರ್ಯಮೆಂಬೆರಡುಮೆಂದುಂ    ಪೋರುತರ‍್ಕುಂ ನಿಸ- |

    ರ್ಗಗುಣಕ್ಷೋಭೆಗಳಿಂದೆ ಪೌರುಷಕೆ ಕಾರ್ಯಂ  ಕ್ಲೃಪ್ತಮಾ ನಿತ್ಯಸಂ- ||

    ಯುಗದೊಳ್ ಸತ್ತ್ವವನೆತ್ತಿ ತಾಮಸರಜಸ್ಸಂ ಸೋಲಿಪಾ ಶೌರ್ಯದೊಳ್ |

    ಭಗವದ್ಗೀತೆಯುಪಾಸರ‍್ಗೆ ಬಲಮುಂಟೆಂದುಂ  ಜಯಂ ಮಂಗಳಂ ||

                                 – ಡಿ.ವಿ.ಜಿ.

    ಲಕ್ಷಶ್ಲೋಕ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮಹಾಭಾರತದ ಉದ್ದಿಷ್ಟ ಬೋಧೆಯು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಎಟಕಬೇಕೆಂಬ ಲೋಕಕಾರುಣ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಸಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮಹಾಭಾರತದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ (ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣಪರ್ವ) ನಾಲ್ಕೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಉದ್ಗçಂಥದ ಸಾರಾಂಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಉಪಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

    ‘ಭಾರತ-ಸಾವಿತ್ರೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಆ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸಾರಗರ್ಭಿತವಾದವು; ಒಳಹೊಕ್ಕು ಮಥನ ಮಾಡಿದಷ್ಟೂ ಹೊಸ ವಿಸ್ತೃತಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊಮ್ಮಿಸುವಂಥವು. ಈ ವರ್ಷದ ವ್ಯಾಸಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ಭಾರತ-ಸಾವಿತ್ರೀ’ ಶ್ಲೋಕಗುಚ್ಛದ ಆಶಯವನ್ನು ಕುರಿತು ಮನನ ಮಾಡುವ ನಮ್ರ ಪ್ರಯತ್ನ ಈ ಲೇಖನದ್ದು.

    ಮಹಾಭಾರತದ ಗ್ರಥನರೀತಿ

    ಪರಂಪರೆಯ ಚಿರಂಜೀವಿಗಳ ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರು ದ್ವಾಪರಯುಗದ ಪ್ರಮುಖ ಘಟನಾವಳಿಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ÷್ವದ್ದೂ ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ತಾರವಾದದ್ದೂ ಆದ ಅನನ್ಯ ಇತಿಹಾಸಗ್ರಂಥವಾಗಿರುವ ಮಹಾಭಾರತದ ರಚಯಿತರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯೂ ಆದವರು. ಒಂದು ದೀರ್ಘಯುಗದ ಆಗುಹೋಗುಗಳ ಕಥನ, ನೇರ ಬೋಧನೆಯ ಮೂಲಕವೂ ಪ್ರೇರಣಾದಾಯಕ ಉಪಾಖ್ಯಾನಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ – ಇವು ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಅತುಲ್ಯವಾಗಿಸಿವೆ. ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕಡೆಯವರೆಗೆ ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಮಾನವಸ್ವಭಾವಸ್ವರೂಪಚಿತ್ರಣವನ್ನೂ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಅಗಾಧ ಜ್ಞಾನರಾಶಿ ಮಹಾಭಾರತ. ಮಹಾಭಾರತವು ‘ಕಾರ್ಷ್ಣವೇದ’. ಇದು ಐದನೆಯ ವೇದ ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯಪುರಾಣದ [೧.೪.೮೭] ಹೇಳಿಕೆಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ :

    ವಿಷ್ಣುಧರ್ಮಾದಯೋ ಧರ್ಮಾಃ

                  ಶಿವಧರ್ಮಾಶ್ಚ ಭಾರತ |

    ಕಾರ್ಷ್ಣಂ ವೇದಂ ಪಂಚಮಂ ತು

            ಯನ್ಮಹಾಭಾರತಂ ಸ್ಮೃತಮ್ || 

    ಮಹಾಭಾರತ ಬಹುಸ್ತರೀಯ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಇತಿವೃತ್ತ, ನೀತಿವ್ಯಂಜನೆ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂದೇಶ – ಹೀಗೆ ಹಲವು ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆಗೇ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಗ್ರಥನವೈಶಾಲ್ಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಗ್ರಂಥದಿಂದ ಗರಿಷ್ಠ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ. ವಾಚ್ಯಾರ್ಥವಷ್ಟಕ್ಕೇ ಗಮನಕೊಟ್ಟರೂ ಒಂದಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಜನ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಕಥಾಂಶದಿಂದಷ್ಟೆ ತೃಪ್ತರಾದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಇಂತಿಂಥ ಇತಿಹಾಸಘಟನೆಗಳು ನಡೆದವು ಎಂದು ಮನವರಿಕೆಯಾಗುವಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಜನವಾದೀತು. ಇದೂ ಕಡಮೆಯ ಲಾಭವೆನ್ನಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.

    ಆದರೆ ಈ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖವೂ ಉಂಟು. ಜಗಜ್ಜೀವನಾಧಾರ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಲೌಕಿಕ, ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಎಂದೆಲ್ಲ ಗೆರೆಹಾಕಿ ವಿಂಗಡಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯವಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಅವು ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧಗಳೇನೂ ಆಗಿರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಪರಾಮರ್ಶನಭಂಗಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಒಂದೊಂದೆಡೆ ಒಂದೊಂದು ಸಂಗತಿಗೆ ಸ್ವರಭಾರ ಇರಬಹುದು. ಗ್ರಂಥದ ಅನುಸಂಧಾನದಿಂದ ಗರಿಷ್ಠ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಾದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಹಿತ, ಅಹಿತ ಮೊದಲಾದ ಪರಿಗಣನೆಗಳೂ ಸಾಂದರ್ಭಿಕಗಳೇ ಆಗಿದ್ದಾವು; ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕವಲ್ಲದೆಯೂ ಇರಬಹುದು.

    ಮೇಲಣ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪ್ರಾಗ್‌ಭೂಮಿಕೆ ಇದೆ. ಕೇವಲ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಸ್ತರದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸುವಾಗ ಗೋಚರಿಸುವ ಹಲವು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸಮರ್ಪಕ ಪರಿಹಾರ ಲಭಿಸುವುದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ.

    ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು : ಧರ್ಮ

    ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮತ್ತು ಜೀವನದರ್ಶನದ ಕೇಂದ್ರಬಿAದು ಧರ್ಮ ಎಂಬುದು ಸರ್ವವಿದಿತ. ಆದರೆ ಜಟಿಲವೂ ಬಹುಮುಖಿಯೂ ಆದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣಬದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಸ್ವವಿರೋಧಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಅರ್ಥಯಿಸುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ವಿಶ್ವವಿಶಾಲವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಹಲವು ಆಯಾಮಗಳನ್ನುಳ್ಳದ್ದು. ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ ಧರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪದ ಬಗೆಗೆ ಹಲವೊಮ್ಮೆ ಗೊಂದಲ ತಲೆದೋರುವ ಸಂಭವವುಂಟು. ಅಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಹಲವಾರು ಪರಾಮರ್ಶನೆಗಳಿಗೆ ಆಧಾರದ ನೆಲೆಯಾಗಿರುವುದು ಧರ್ಮವೇ. ಅದರ ಗ್ರಹಿಕೆ ಒಂದೋ ಎರಡೋ ಸೂತ್ರೀಕರಣಗಳಿಂದ ಆಗುವಂತಹದಲ್ಲ.

    ಈ ಭೂಮಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಬೇರೆ ಸಂದರ್ಭ-ಸನ್ನಿವೇಶಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿಂದ ಧರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿಷ್ಪಾದಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನುವಾಗುವಂತೆ ಕಥೆ-ಉಪಕಥೆಗಳನ್ನೂ ಮಥಿತ ರೀತಿಯ ಬೋಧೆಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಸರು ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ.

    ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಷ್ಟೆ ಯೋಚಿಸುವಾಗ ಹಲವೊಮ್ಮೆ ಧರ್ಮದ ಹಿನ್ನಡೆಯಾದಂತೆ ಕಂಡೀತು. ಇಂತಹ ಅಸಮತೋಲಗಳ ಸಮನ್ವಯವು ಶಕ್ಯವಾಗುವುದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಗಳ ಪರಿಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮಹಾಭಾರತದ ಗಾತ್ರಬಾಹುಳ್ಯ ಅವಶ್ಯವಾಗಿದ್ದಿರಬಹುದು.

    ಧರ್ಮದೊಡಗೂಡಿದ ತಾತ್ತ್ವಿಕತೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಸರು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಬೀಜರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ಭಾರತ-ಸಾವಿತ್ರೀ’ ಶ್ಲೋಕಸಮುಚ್ಚಯದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.

    * * *

    ಮನುಷ್ಯನ ವಿಕಾಸಸ್ತರದ ನಿರ್ಣಯವಾಗುವುದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವನ ಆಂತರAಗಿಕ ಪರಾಮರ್ಶನೆ – ತುಲನೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ. ಪರಮನಿರ್ಣಾಯಕವಾದದ್ದು ಆಂತಂಗಿಕ ಸ್ಪಂದನವೇ. ಈ ಅಂತರಂಗಸ್ಪಂದನದಿಂದ ಋಜುವಾದದ್ದೆಂದು ನಿರ್ಣೀತವಾಯಿತೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಬೇರಾವ ಪರಿಗಣನೆಗಳೂ ಅಲುಗಿಸಲಾರವು. ಹಲವೊಮ್ಮೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಆಂತರಂಗಿಕತೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿ ವಿಕೃತಿಗೊಳಗಾಗಬಹುದು – ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಆದಂತೆ. ಇವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವಿಕಾಸಪಥದ ಮಧ್ಯಂತರ ಸ್ಥಿತಿಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ನೀನು ಯೋಗಿಯಾಗು’ (‘ತಸ್ಮಾದ್ ಯೋಗೀ ಭವಾರ್ಜುನ’, ಗೀತೆ ೬:೪೬) ಎಂದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳುವುದು. ಯೋಗವೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮದೊಡನೆ ಪ್ರಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು. ಬೌದ್ಧಿಕ, ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ, ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ – ಈ ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮದೊಡನೆ ಐಕ್ಯವು ಸಾಧಿತವಾದಲ್ಲಿ ಅದು ಅಖಂಡವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

    ಸಂದೇಶಸಂಗ್ರಹ

    ಮಹಾಭಾರತದಂತಹ ಉದ್ಗ್ರಂಥದ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಅಂಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ತೋರಿಸುವುದು ದುಃಶಕ್ಯವೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಈ ವಿಸ್ತೃತ ಗ್ರಂಥದಿಂದ ಮಾನವತೆಯು ನಿಷ್ಪಾದಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಒಂದೆರಡೇ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುವುದರ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಪರಮಕಾರುಣಿಕರೂ ಲೋಕಹಿತೇಚ್ಛುಗಳೂ ಆದ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಮಾಡಿ ವಂದನಾರ್ಹರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

    ಮಹಾಭಾರತದ ಕೊನೆಕೊನೆಯ ಭಾಗವಾದ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಈ ಶ್ಲೋಕಗುಚ್ಛವು ‘ಭಾರತ-ಸಾವಿತ್ರೀ’ ಎಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರುತವಾಗಿದೆ. ಅದು ಒಳಗೊಂಡ ಸಂದೇಶವನ್ನು ‘ಭಾರತ-ಸಾವಿತ್ರೀ’ ಎಂದು ಕರೆದಿರುವವರು ಸ್ವಯಂ ವೇದವ್ಯಾಸರೇ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆಯಿಂದಲೂ ಉಕ್ತಿಸೌಂದರ್ಯದಿಂದಲೂ ಈ ಶ್ಲೋಕಸಮೂಹವು ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಪಠಿಸಿ ಮನನ ಮಾಡಿ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಭಾರತಪಾರಾಯಣಫಲವೂ ಉನ್ನತಗತಿಯೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆಂಬ ಪೌರಾಣಿಕರೀತಿಯ ಫಲಶ್ರುತಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಸಂದೇಶವಾಕ್ಯಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಸರು ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ತ್ವ ಕೊಟ್ಟಿರುವರೆಂಬುದು ವಿದಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

    ‘ಸಾವಿತ್ರೀ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಗಾಯತ್ರಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವೇ ಆಗಿದೆ. ಶಾಬ್ದಿಕವಾಗಿ ಸೂರ್ಯದೇವನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವು ಸಾವಿತ್ರೀ ಮತ್ತು ಗಾಯತ್ರೀ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಧ್ವನಿತವಾದ ಸಂಕೇತಗಳು.

    ಒಂದು ಮಹತ್‌ಕೃತಿಗೆ ಮಂಗಳಪದ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವಾಗ ಯಾವುದೋ ಭವ್ಯತೆಯ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವುದು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿ. ಯಾವುದೇ ರಚನೆಯ ಸಮಾಪನವು ಶುಭಾಶಂಸನೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಗೂಡಿರಬೇಕೆಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯೂ ಆಕ್ಷೇಪಣೀಯವೇನಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾರಂಪರಿಕ ರಚನೆಗಳು ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿರುವುದು ಸಹಜ. ಆದರೆ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ವ್ಯಾಸರು ತಮ್ಮ ಸಮಾಪನವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಂಬಿಸಿರುವುದು ಜಗತ್ತಿನ ವಾಸ್ತವವನ್ನೇ! ಜಗತ್‌ಸ್ಥಿತಿಯ ಓರೆಕೋರೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪರಾಮರ್ಶಿಸಿರುವುದು ಔಚಿತ್ಯಪೂರ್ಣವೂ ಆಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾಭಾರತದುದ್ದಕ್ಕೂ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಕಾಣಬರುವ ಅಗಟವಿಗಟಗಳ ಚಿತ್ರಣಗಳು ತುಂಬಿವೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಅಶಾಂತಿಮಯವಾಗಿರುವ ಲೋಕಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಚಿತ್ಕವಾಗಿಯಾದರೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ನೆಮ್ಮದಿಗೆ ಅಭಿಮುಖರಾಗಿರುವುದು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿಯೂ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಯೋಜನಕರವೆಂಬುದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲಾಗದು.

    ಉಪರ್ಯುಕ್ತ ಫಲಶ್ರುತಿಯು ಕೇವಲ ಆಲಂಕಾರಿಕವೆನ್ನಲಾಗದು. ಪ್ರತಿದಿನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೊಡನೆ ಭಾರತ-ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡುವ ರೂಢಿಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಶ್ಚಿಮಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಿದೆ.

    * * *

    ಶ್ಲೋಕಸಮುಚ್ಚಯ

    ಈಗ ಮಹಾಭಾರತದ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ (ಗಿ: ೪೭-೫೦) ಬಂದಿರುವ ಭಾರತ-ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಪಾಠವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬಹುದು. (ಒಂದೆರಡು ಸಣ್ಣ ಪಾಠಭೇದಗಳೂ ಉಂಟು.)

      ಮಾತಾಪಿತೃಸಹಪ್ರಾಣಿ

      ಪುತ್ರದಾರಶತಾನಿ ಚ |

      ಸಂಸಾರೇಷ್ವನುಭೂತಾನಿ

      ಯಾನ್ತಿ ಯಾಸ್ಯನ್ತಿ ಚಾಪರೇ || ೧ ||

      ಹರ್ಷಸ್ಥಾನಸಹಪ್ರಾಣಿ

      ಭಯಸ್ಥಾನಶತಾನಿ ಚ |

      ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಮೂಢಂ

      ಆವಿಶನ್ತಿ ನ ಪಂಡಿತಮ್ || ೨ ||

      ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುರ್ವಿರೌಮ್ಯೇಷ

      ನ ಚ ಕಶ್ಚಿತ್ ಶೃಣೋತಿ ಮಾಮ್ |

      ಧರ್ಮಾದರ್ಥಶ್ಚ ಕಾಮಶ್ಚ

      ಸ ಕಿಮರ್ಥಂ ನ ಸೇವ್ಯತೇ || ೩ ||

      ನ ಜಾತು ಕಾಮಾನ್ನ  ಭಯಾನ್ನ ಲೋಭಾತ್

      ಧರ್ಮಂ ತ್ಯಜೇತ್ ಜೀವಿತಸ್ಯಾಪಿ ಹೇತೋಃ |

      ನಿತ್ಯೋ ಧರ್ಮಃ ಸುಖದುಃಖೇ ತ್ವನಿತ್ಯೇ

      ಜೀವೋ ನಿತ್ಯೋ ಹೇತುರಸ್ಯ ತ್ವನಿತ್ಯಃ || ೪ ||

     “ಸಾವಿರ ಸಾವಿರ ತಾಯಂದಿರೂ ತಂದೆಯರೂ ನೂರಾರು ಮಂದಿ ಮಕ್ಕಳೂ ಪತ್ನಿಯರೂ ಈ ಹಿಂದೆ ಆಗಿಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಮುಂದೆಯೂ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆ ಸರಪಳಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.” (೧)

     “ಸುಖಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತಗಳಾದ ಸಾವಿರಾರು ಸಂದರ್ಭಗಳೂ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾದ ನೂರಾರು ಸಂದರ್ಭಗಳೂ ಪ್ರತಿದಿನ ಘಟಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಅವು ಮೂಢರನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತವೆಯೇ ಹೊರತು ಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನಲ್ಲ.” (೨)

     “ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆ ಚಾಚಿ ನಾನು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರುತ್ತಿರುವೆ. ಆದರೆ ಯಾರೂ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥ – ಕಾಮಗಳು ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಜನರು ಧರ್ಮವನ್ನು ಏಕೆ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ?” (೩)

     “ಆಸೆಯಿಂದ, ಭಯದಿಂದ, ಲೋಭದಿಂದ, ಜೀವಭಯದಿಂದ ಕೂಡಾ ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮವು  ನಿತ್ಯವಾದದ್ದು; ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು  ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ. ಆತ್ಮವು  ಚ್ಯುತಿಯಿಲ್ಲದ್ದು; ಅದರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತ  ಆಕೃತಿಗಳು ನಶ್ವರವಾದವು.” (೪)

    ಮೇಲಣ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲದೆ ಐದನೆಯ ಫಲಶ್ರುತಿರೂಪದ ಶ್ಲೋಕವೂ ಇದೆ, ಹೀಗೆ:

    ಇಮಾಂ ಭಾರತಸಾವಿತ್ರೀಂ

    ಪ್ರಾತರುತ್ಥಾಯ ಯಃ ಪಠೇತ್ |

    ಸ ಭಾರತಫಲಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ

    ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಧಿಗಚ್ಛತಿ || ೫ ||

    “ಯಾರು ಈ ಭಾರತಸಾವಿತ್ರಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಎದ್ದೊಡನೆ ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಭಾರತಪಾರಾಯಣಫಲವನ್ನು ಗಳಿಸಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.”

    ಗಾಯತ್ರೀಮಂತ್ರಸದೃಶ

    ಭಾರತ-ಸಾವಿತ್ರಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಸರು ಉದ್ಘೋಷ ಮಾಡಿದುದು ಮಹಾಭಾರತದ ಸಮಾಪನಭಾಗದಲ್ಲಿ. ವೇದಗಳ ಸಾರಭೂತ ಭಾಗವು ಸಾವಿತ್ರೀ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ತಳೆದು ಗಾಯತ್ರೀಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿವೇಶಗೊಂಡಿರುವಂತೆ; ಮಹಾಭಾರತದ ಮಥಿತ ಸಂದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಸರು ‘ಭಾರತಸಾವಿತ್ರೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಧ್ಯಯನದ ಆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದಂತೆ ಸ್ಫುಟಗೊಳ್ಳುವುದು ಇತಿಹಾಸಕಥನವಷ್ಟೆ ವ್ಯಾಸರ ಆಶಯವಾಗಿರಲಾರದು ಎಂದು. ಮನೀಷಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕಥನವು ಧರ್ಮಸಂಹಿತೆಯ ಪ್ರಕಟೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಪರ್ಯವಸಾನಗೊಂಡಿತು. ಹೀಗೆ ಭಾರತಸಾವಿತ್ರಿಯು ಮಹಾಭಾರತದ ಗಾಯತ್ರೀಮಂತ್ರವಾಯಿತು. ಸಾವಿತ್ರೀ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಸವಿತಾ ಅಥವಾ ಸವಿತೃ ಎಂಬುದರಿಂದ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾದುದು. ಸವಿತಾ ಎಂಬುದು ಇಡೀ ವಿಶ್ವದ ಪ್ರೇರಕಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು. ಧ್ಯಾನಾನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಒಂದು ದೇವತಾರೂಪವಾಗಿಯೂ ಪರಿಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ.

    ‘ಭಾರತಸಾವಿತ್ರೀ’ ಶ್ಲೋಕಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಸಂದೇಶವು ವೇದವ್ಯಾಸರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಇಡೀ ಮಹಾಭಾರತಗ್ರಂಥದ ಉದ್ದಿಷ್ಟ ಉಪದೇಶವನ್ನು ದಿಕ್‌ಪ್ರದರ್ಶಕವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ – ಎಂಬುದನ್ನು ಈಗ ಪರಿಶೀಲಿಸೋಣ.

    ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ: ಈ ಶ್ಲೋಕಸಮೂಹವು ವiಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸೂತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಿರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಆ ಸೂತ್ರೀಕರಣದ ಹಿಂದಿನ ಉಪಪತ್ತಿ ಅಥವಾ ತರ್ಕವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ – ಎಂಬುದು.

    ಪುರುಷಾರ್ಥಜಿಜ್ಞಾಸೆ

    ಇಲ್ಲಿಯ ಸಂದೇಶದ ಅಂಶಗಳು ಗ್ರಂಥದುದ್ದಕ್ಕೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವಂತಹವೇ ಆಗಿವೆ. ಮುಖ್ಯವಾದ ಸಂದೇಶ: ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾದ ತತ್ತ್ವವೆಂದರೆ ಧರ್ಮವು ಮಾತ್ರವೆಂಬುದು; ಧರ್ಮವು ಮಾತ್ರ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಸ್ಥಿತಿಗೂ ಸಂಕ್ಷೇಮಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗಬಲ್ಲದು – ಎಂಬುದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಜೀವನದ ಸ್ತರದಲ್ಲಿ ಜನರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಸೆಳೆಯುವವು ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮಗಳೇ ಆದರೂ, ಭೌತಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕಾಮಪೂರಣಗಳೆಂಬ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಧರ್ಮವೇ ಸಾಧಿಸಿಕೊಡಬಲ್ಲದು – ಎಂದು ವ್ಯಾಸರು ಹೇಳಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

    ಭಾರತಸಾವಿತ್ರಿಯ ಮಾತುಗಳ ಆಶಯವು ಮಹಾಭಾರತಸಂದೇಶದ ಸಂಗ್ರಹವೆನಿಸಿರುವುದು ಹೇಗೆಂದು ಅರಿಯಲು ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯಸಂಬಂಧ ಪರಾಮರ್ಶನೆಯು ಸಹಕಾರಿ. ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಎರಡು ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಗಳು ಅಡಗಿವೆ:

    ೧.     ವ್ಯಾಸರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಸ್ಥಿತಿಗೆ ಧರ್ಮವು ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂಬುದನ್ನು ಅವರ ಆವೇಶಪೂರ್ಣ ಮಾತುಗಳೇ ಸೂಚಿಸಿವೆ. ಧರ್ಮದ ಮಹತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನೂ ವ್ಯಾಸರು ಅಲ್ಲಿಯೆ ಸ್ಫುಟೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಲೌಕಿಕ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸುವ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಎಂಬ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಆರ್ಥ-ಕಾಮಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಧರ್ಮದ ಆಧಾರದಿಂದ ಶಕ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದ ವ್ಯಾಸರು ಧರ್ಮದ ಪಾರಮ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದುವರಿದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಧರ್ಮವು ಶಾಶ್ವತವಾದದ್ದು; ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವಂತಹವು ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಿಕವಾದವು – ಎಂದು. ಈ ಸ್ಥಿರವಾದ ಸತ್ಯದಿಂದ ಹೊಮ್ಮುವ ಬೋಧೆಯೆಂದರೆ: ಆಸೆ, ಭಯ, ಲೋಭಾದಿಗಳ ಸೆಳೆತ ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಸೆಳೆತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟು ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೈಬಿಡತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ -ಎಂಬುದು. ನಶ್ವರವಾದುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಾದೇಯವಾದದ್ದು ಶಾಶ್ವತ ತತ್ತ್ವ.

    ೨.     ಇಲ್ಲಿ ಅವಧಾನವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವ ಇನ್ನೊಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯೆಂದರೆ: ವ್ಯಾಸರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಎಂಬ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳೂ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಸಾಧನೀಯವೆಂಬುದು. ಈ ದರ್ಶನವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖತೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ-ಕಾಮಗಳನ್ನು ತುಚ್ಛೀಕರಿಸುವ ದೀರ್ಘ ಪರಂಪರೆಯೇ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದುಬಂದಿರುವುದಲ್ಲದೆ ಇದರಿಂದಾಗಿ ವೇದಾಂತದರ್ಶನವೇ ಅಪವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ದುರಂತ ಘಟಿಸಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಅಂತಿಮಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ ಜಗತ್ತಿನ ಮತ್ತು ಜಗದ್‌ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಪ್ರಾತಿಭಾಸಿಕ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಶುದ್ಧವೇದಾಂತದರ್ಶನವು ಅಲ್ಲಗಳೆದಿಲ್ಲ. ಪರುಷಾರ್ಥಗಳ ಶ್ರೇಣೀಕರಣದ ಬಗೆಗೆ ಪರಿಸ್ಫುಟತೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು ಈ ಆಭಾಸಮಂಡನೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

    ಈ ಮುಖ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಣೀಕರಣವನ್ನೂ ವ್ಯಾಸರು ಭಾರತಸಾವಿತ್ರೀ ಶ್ಲೋಕಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ – ಎಂಬುದು ಪ್ರಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ವ್ಯಾಸರು ಕಂಠೋಕ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ: ಧರ್ಮ ಮಾತ್ರವೇ ಶಾಶ್ವತವೂ ಸ್ಥಿರವೂ ಆದದ್ದು; ಸುಖದುಃಖಾದಿಗಳು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವಾದವು ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾದವು; ಹೀಗಿರುವಾಗ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಬೇಡಿರೆಂದು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ – ಎಂದು.

    ಲಕ್ಷ್ಯದ ಸ್ಫುಟತೆ

    ಇದರ ಅನುಸಂಧಾನ ಸುಲಭವಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನೂ ವ್ಯಾಸರೇ ಧ್ವನಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಕಾಮನೆಗಳ ಕ್ಷಣಿಕ ಆಕರ್ಷಣೆ, ಸುಖಾನುಭವದ ಅವಕಾಶ ಮುಗಿದುಹೋದೀತೆಂಬ ಭಯ, ಒಂದಾದಮೇಲೆ ಮತ್ತೊಂದು ಲಭಿಸಲಿ ಎಂಬ ‘ಬೇಕು’ಗಳ ಮುಗಿಯದ ಸರಣಿ – ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾಗಿ ವ್ಯಸ್ತರಾದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ದೂರಕ್ಕೆ ಸರಿಯುವ ಅಪಾಯಸಂಭವವಿದೆ – ಎಂದು. ಅಂತಿಮಲಕ್ಷ್ಯ ಇರಬೇಕಾದದ್ದು ಶಾಶ್ವತ ತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೇ ಹೊರತು ಅಸ್ಥಿರವಾದ ಆಗಂತುಕ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳ ಕಡೆಗೆ ಅಲ್ಲ – ಎಂದು ವ್ಯಾಸರು ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

    ‘ಹರ್ಷಸ್ಥಾನಸಹಪ್ರಾಣಿ…’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವು ಅತ್ಯಂತ ಧ್ವನಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲಾಸಕಾರಣಗಳೂ ದುಃಖಕಾರಣಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಿಂದ ಅಪ್ರಬುದ್ಧರು ವಿಚಲಿತರಾಗುತ್ತಾರೆಯೇ ಹೊರತು ವಿವೇಕವಂತರಲ್ಲ – ಎಂಬುದು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೇ ಕಾಣುವ ಅರ್ಥ. ಇದರ ತಥ್ಯತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವೇ ಆಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಣೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಉಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಅಡಗಿದೆ, ಹೀಗೆ: ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆತಂಕವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಕೆಡಿಸುವಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳು ದಿನಬೆಳಗಾದರೆ ಬಂದೊದಗುವುದು ಪ್ರಕೃತಿನಿಯಮವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದರ ಸಂಭವನೀಯತೆಯನ್ನು ಎಷ್ಟೇ ಮೇಧಾವಿಗಳಾದವರೂ ನಿವಾರಿಸಲಾರರು. ಎಷ್ಟೇ ಕುಶಲಿಗಳಾದವರೂ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಆಘಾತಗಳಿಂದ ಪಾರಾಗಲಾರರು. ಹೀಗಿರುವಾಗ ವಿವೇಕಶಾಲಿಗಳು ಮಾಡಬಹುದಾದದ್ದು ಏನು? ಅದಕ್ಕೆ ಲಭ್ಯವಿರುವುದು ಏಕೈಕ ಪರಿಹಾರ. ಸೃಷ್ಟ್ಯಂತರ್ಗತ ಏರುಪೇರುಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲೆಳಸುವುದು ಮುಗಿಲಿಗೆ ಕಂಬಳಿ ಹೊದೆಸುವ ಯತ್ನದಂತೆಯೇ. ಅದು ವ್ಯರ್ಥ ಪ್ರಯಾಸ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಬಾಹ್ಯಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ಅಂತರAಗದ ಮೇಲೆ ಆಗುವ ಪರಿಣಾಮದ ಆಘಾತವನ್ನು ನಮ್ಮಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಮೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವೂ ಅವಶ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಇದಾದರೋ ಮನೋನಿಯಂತ್ರಣದ ಮೂಲಕ ಶಕ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅಸಮತೋಲಗಳು ಏರ್ಪಡದಂತೆ ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸುವುದು, ಆಗಂತುಕವಾಗಿ ಎರಗುವ ಕ್ಷೋಭೆಗಳಿಂದ ನೆಮ್ಮದಿಗೆ ತಗಲುವ ಭಂಗದ ಬಗೆಗೆ ತಿತಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಧ್ಯಾತ್ಮಾಸಕ್ತರಿಗೆ ಹಿತಕಾರಿ. ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗವೆನಿಸುವುದು. ಈ ಉತ್ಕರ್ಷಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೇ ಶಬ್ದಾಂತರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಧರ್ಮಾನುಸಂಧಾನ ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಬಾಹ್ಯಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ವಿಚಲಿತರಾಗದ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಡರುವುದರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಪಾತ್ರವಿದೆ.

    ಉತ್ಕರ್ಷಪಥ

    ಹೀಗೆ ಕಾಮನೆಗಳು, ಭಯ-ಲೋಭಗಳು ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದಿರುವುದು, ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವಾಗಿ ಒದಗುವ ಆಘಾತಗಳ  ಬಗೆಗೆ  ಸಹನೆಯನ್ನು  ರೂಢಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು – ಈ ಎರಡೂ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ನಮಗೆ ನೆರವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಭಾವವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಜಗದ್‌ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿರುವುದು. ಶಾಶ್ವತತೆಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆಯ ಅಡಿಪಾಯ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಏರ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು ಧರ್ಮದ ಪಾರಮ್ಯ. ಶಾಶ್ವತತೆಯ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಾಗಿಯೇ ಧರ್ಮವು ಜಗತ್ತನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡಲು ಶಕ್ತವಾಗಿರುವುದು. ಈ ಬಹು-ಆಯಾಮಿ ಸತ್ತ್ವವಂತಿಕೆ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿವಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ – ಎಂಬುದೂ ‘ಧಾರಣಾತ್ ಧರ್ಮ ಇತ್ಯಾಹುಃ’ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧೋಕ್ತಿಯ  ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವಿವಕ್ಷಿತಾರ್ಥ.

     ಹೀಗೆ ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳ ಮೂಲಕ ಜೀವದ ಪಯಣದ ವಿವಿಧ ಭಂಗ್ಯAತರಗಳು, ದೃಶ್ಯಜಗತ್ತಿನ ಕ್ಷಣಭಂಗುರತೆ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿರ್ವಹಣವಿಧಾನ; – ಈ ಎರಡು ಆಧಾರತತ್ತ÷್ವಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಸರು ‘ಮಾತಾಪಿತೃಸಹಸ್ರಾಣಿ…’ ಮತ್ತು ‘ಹರ್ಷಸ್ಥಾನಸಹಸ್ರಾಣಿ…’ – ಈ ಭಾರತಸಾವಿತ್ರಿಯ ಮೊದಲೆರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಆದರೆ ಅಸಂದಿಗ್ಧವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿದಂತಾಯಿತು.

     ಜಗತ್‌ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವುದರ ವೈಯರ್ಥ್ಯವೂ ಭಾರತಸಾವಿತ್ರಿಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿಯೆ ಸ್ಫುಟಗೊಂಡಿದೆ. ನಿದರ್ಶನಕ್ಕೆ: ಬಾಹ್ಯಮೂಲ ಆಘಾತಗಳ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ನಿಯಂತ್ರಣ ನಡೆಯಲಾರದಾದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ಅಂತರಂಗದ ಮೇಲೆ ಆಗುವ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಕಡಮೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವೆಂಬ ‘ಹರ್ಷಸ್ಥಾನಸಹಪ್ರಾಣಿ…’ ಎಂಬ ಉಕ್ತಿಯ ಬೋಧೆಯು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ, ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ – ಈ ಎರಡೂ ನೆಲೆಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವಂತಹದೇ ಆಗಿದೆ.

    * * *

    ಜನ್ಮಾಂತರ್ಯ

    ಧರ್ಮದ ಪಾರಮ್ಯವನ್ನು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ವ್ಯಾಸರು ಈ ತಥ್ಯಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ಹಲವು ಉಪಪತ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಜೊತೆಜೊತೆಗೇ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಧರ್ಮತತ್ತ್ವಾವಂಗೀಕಾರಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ಮಹತ್ತ್ವದ ಸಿದ್ಧಾಂತವೆಂದರೆ ಜನ್ಮಾಂತರ್ಯವನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತ. ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಸ್ತರದ ಹಲವಾರು ನಿಲವುಗಳು ಪ್ರಸಕ್ತ ಜನ್ಮವೇ ಸ್ವಸಂಪೂರ್ಣವೆಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯದಾಗಿರುತ್ತವೆ. ತಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿ ಜನ್ಮಾಂತರ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪುವವರೂ ಈ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ; ಮಾಯೆಯ ಶೃಂಖಲೆ ಅಷ್ಟು ಬಿಗಿಯಾದದ್ದು. ಪ್ರಕೃತ ಜನ್ಮವು ದೀರ್ಘಪ್ರವಾಹದ ಒಂದು ಮಜಲು ಮಾತ್ರವೆಂಬ ಸ್ಥಿರವಾದ ಸ್ಮರಣೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಪರಾಮರ್ಶನೆಗಳೂ ಬದಲಾದಾವು. ಜಗತ್ತಿನ ಕ್ಷಣಭಂಗುರತೆಯ ಪರಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸಬಲ್ಲ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನವೆಂದರೆ ಜನ್ಮಾಂತರ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಅಂಗೀಕಾರ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ವ್ಯಾಸರು ತಮ್ಮ ಅಂತಿಮ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಾಂತರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿದ್ದಾರೆಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು.

    ಧಾರಣಸಾಮರ್ಥ್ಯ

    ‘ಧರ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ನಾಲ್ಕಾರು ಭಿನ್ನವಾದ ಆದರೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧಗಳಲ್ಲದ ಅರ್ಥಚ್ಛಾಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಚಲಿತವಿರುವುದು ವಿದಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಾರತಸಾವಿತ್ರಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಧರ್ಮ ಶಬ್ದವನ್ನು ಅದರ ಸಮಗ್ರ ವಿವಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ನೆಲೆಯ ಧರ್ಮಶಬ್ದಪ್ರತಿಪಾದನೆಗಳು ವಿಪುಲವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವೂ ಸಮಗ್ರವೂ ಆದದ್ದೆಂದರೆ ಕರ್ಣಪರ್ವದಲ್ಲಿನ (೪೯:೫೦) ನಿರ್ವಚನ :

    ಧಾರಣಾತ್ ಧರ್ಮ ಇತ್ಯಾಹುಃ

    ಧರ್ಮೋ ಧಾರಯತಿ ಪ್ರಜಾಃ |

    ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಧಾರಣಸಂಯುಕ್ತಃ

    ಸ ಧರ್ಮ ಇತಿ ನಿಶ್ಚಯಃ ||

    “ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ‘ಧರ್ಮ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಧರ್ಮವೇ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವುದು. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಧಾರಣಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆಯೋ ಅದು ಧರ್ಮ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಿತ.”

    ‘ಧೃಞ್ ಧಾರಣೇ’ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಜನಿಸಿರುವ ಧರ್ಮ ಶಬ್ದದ ನಿರ್ವಚನ ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನೆಲೆಯಾಗಿ ಇರಿಸುವುದು ಎಂದು. ವ್ಯಾಸರು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತಿರುವುದೂ ಧರ್ಮವು ಜಗತ್‌ಸಂಸ್ಥಿತಿಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೂ ಕಾರಣವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅದು ಅತ್ಯುಚ್ಚ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾದದ್ದು  – ಎಂದು. ಧರ್ಮವನ್ನು ಕುರಿತ ಇದೇ ಜಾಡಿನ ವಿವರಣೆ ಶಾಂತಿಪರ್ವದಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿದೆ.

    ಧರ್ಮ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಈ ಧಾರಣಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬಂದಿರುವುದು ಹೇಗೆ? – ಎಂದರೆ, ಅದು ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ. ಇದನ್ನೇ ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ: ಧರ್ಮವೆಂದರೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ರೂಢಿಸುವುದು. ಇದೇ ‘ಅನುಷ್ಠಾನ’, ‘ಅನುಸಂಧಾನ’ ಮೊದಲಾದ ಶಬ್ದಗಳ ಮೂಲಕವೂ ವ್ಯವಹೃತವಾಗಿದೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವಾದರೋ ಪ್ರಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದ ಪರಿಚಿತವಾದದ್ದು.

    ಋತ, ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ

    ಋತ, ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ – ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬದ್ಧ ಶಬ್ದಗಳು. ಋತ ಮತ್ತು ಸತ್ಯ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ – ಈ ಶಬ್ದಯುಗಳಗಳು ವೇದಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಗೊಂಡಿವೆ. ನಿದರ್ಶನಕ್ಕೆ:

    ಋತಂ ಚ ಸತ್ಯಂ ಚಾಭೀದ್ಧಾತ್ ತಪಸೋಽಧ್ಯಜಾಯತ ||

                                 (ಋಗ್ವೇದ, ೧೯೦:೧)

    ಸತ್ಯಂ ವದ | ಧರ್ಮಂ ಚರ |

                      (ತೆತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತು, I : ೧೧)

    ಸತ್ಯ-ಧರ್ಮಗಳು ಶರೀರಿ-ಶರೀರಗಳಿದ್ದಂತೆ ಎಂಬ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾದಾಗ ಸತ್ಯವೆಂದೂ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾದಾಗ ಧರ್ಮವೆಂದೂ ಕರೆಯಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಎರಡಕ್ಕೂ ಮೂಲದಲ್ಲಿರುವುದು ‘ಋತ’ ಎಂದರೆ ಸತ್ಯ – ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಸಂಕಲ್ಪ – ಎಂದು ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸತ್ಯ-ಧರ್ಮಗಳೆಂಬ ಮೂಲತತ್ತ್ವಗಳಿಗೇ ಆಧಾರಸ್ವರೂಪದ್ದಾದ್ದರಿಂದ ‘ಋತ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಜಗದ್‌ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂಬ ವ್ಯಾಪಕ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.  ಸತ್ಯವನ್ನು ವಿವೇಕವಂತನು ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿ ಅದನ್ನು ಕಾರ್ಯಾನ್ವಯಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಅದು ಧರ್ಮವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

    ಕಾಯ, ವಾಕ್ಕು, ಮನಸ್ಸು – ಈ ಮೂರು ಕರಣಗಳು ಒಂದು ‘ತ್ರಿಪುಟಿ’ಯಾಗಿ ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಿಂದ ವೇದಾಂತವಾಙ್ಮಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯಷ್ಟೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಋತವೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸು, ಸತ್ಯವೆಂದರೆ ವಾಕ್ಕು, ಧರ್ಮವೆಂದರೆ ಕಾಯಕ ಆಚರಣೆ. ಈ ಅಂತಃಸಂಬಂಧವನ್ನೇ ಶಾಂತಿಪರ್ವದ (ಅಧ್ಯಾಯ ೧೦, ಶ್ಲೋಕ ೧೦) ಪ್ರಸಿದ್ಧೋಕ್ತಿಯು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ಫುಟೀಕರಿಸಿದೆ:

    ಪ್ರಭವಾರ್ಥಾಯ ಸೂತಾನಾಂ

    ಧರ್ಮಪ್ರವಚನಂ ಕೃತಮ್ |

    ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಭವಸಂಯುಕ್ತಃ

    ಸ ಧರ್ಮ ಇತಿ ನಿಶ್ಚಯಃ ||

    ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕೆ ತನ್ನನ್ನು ಮೀಸಲಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಧರ್ಮವೆಂದು  ಹೆಸರು – ಎಂಬುದು ಶಾಂತಿಪರ್ವದ ಹೇಳಿಕೆ. ಸರ್ವಜೀವಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸದಾ ಕಾಯ-ವಾಕ್ಕು-ಮನಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಶ್ರಮಿಸುವವನು ಮಾತ್ರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತವನೆನ್ನಬಹುದು – ಎಂದು ತುಲಾಧಾರ – ಜಾಜಲಿ ಸಂವಾದದ ಹೇಳಿಕೆ ಇದೆ (ಶಾಂತಿಪರ್ವ, ೨೫೪-೯):

    ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಸುಹೃನ್ನಿತ್ಯಂ

    ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಹಿತೇ ರತಃ |

    ಕರ್ಮಣಾ ಮನಸಾ ವಾಚಾ   

    ಸ ಧರ್ಮ ವೇದ ಜಾಜಲೇ ||

    ಸರ್ವಹಿತಸಾಧನೆ

    ಈಚಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಸರ್ವಜನಹಿತಸಾಧನೆಯ ಗುರಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಅನ್ಯಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯಾಂಗ ವಿನ್ಯಾಸಗಳವರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದುಂಟು. ಮಹಾಭಾರತದ ನಿರ್ದೇಶನದ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ ಸರ್ವಹಿತಸಾಧನೆಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೆ ನಡೆಯಬೇಕೆಂಬುದು. ‘ಸಾಧನಗಳು ಹೇಗಾದರಿರಲಿ, ಲಕ್ಷ್ಯದ ಪೂರೈಕೆಯೇ ಮುಖ್ಯವಾದ್ದು’ ಎಂಬ ಜಾಡಿನ ಮಂಡನೆ ಮಹಾಭಾರತಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತವಲ್ಲ. ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಭುಸ್ಥಾನ ಸಿದ್ಧಿಸಿರುವುದು ಅಧ್ಯಾತ್ಮನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಲೇ ಹೊರತು ಪಾಶವೀಬಲೋಪಾಸನೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲ – ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿಯ ನಿಲವು. ಕ್ಷಾತ್ರವು ಧರ್ಮದ ಅಂಕುಶಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರಬೇಕು – ಎಂಬ ಮೌಲಿಕ ಮಂಡನೆಯನ್ನು ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಅದರ ಅನುವರ್ತನೆಯನ್ನೇ ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಭಾರತಾದಿ ವಾಙ್ಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ.

    ತ್ರಿವರ್ಗೋsಯಂ ಧರ್ಮಮೂಲಂ ನರೇಂದ್ರ

    ರಾಜ್ಯA ಚೇದಂ ಧರ್ಮಮೂಲಂ ವದನ್ತಿ ||

                            (ವನಪರ್ವ, ಗಿ: ೪)

    “ಸ ನೈವ ವ್ಯಭವತ್ ತತ್ ಶ್ರೇಯೋರೂಪಂ ಅತ್ಯಸೃಜತ. . .” ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕವಾಕ್ಯದ (I-೪: ೧೪-೩೩) ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಶಂಕರರು ನೀಡುವ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಇದು: ನಿರಂಕುಶವಾದ ಕ್ಷಾತ್ರದಿಂದ ಹಲವೊಮ್ಮೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಧನೆ ಆಗಬಹುದಾದರೂ, ಕ್ಷಾತ್ರದ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಾಗಿ ಅದು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶ್ವಸನೀಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಧರ್ಮದ ಔನ್ನತ್ಯ.

      ಮಾನವನು ಪಶುಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನನೆನಿಸುವುದೇ ಧರ್ಮಾನುಸರಣೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ – ಎಂದು ಒಂದೆಡೆ ಸಾರಿದ ವ್ಯಾಸರು ಬೇರೆಬೇರೆ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪಾರಮ್ಯಕ್ಕೆ ಅನ್ಯ ಪೂರಕ ಉಪಪತ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಧರ್ಮದ ಪರಿಜ್ಞಾನವಿರುವವನ ಅಂತರAಗದಿAದ ಸರ್ವವಿಧ ವಾಸನೆಗಳೂ ನಿರ್ಗಮಿಸಿರುತ್ತವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ – ಎಂದು ಶಾಂತಿಪರ್ವದಲ್ಲಿನ ವಿವರಣೆ ಇದೆ (ಅಧ್ಯಾಯ ೩೦೦, ಶ್ಲೋಕ ೨೯-೩೧).

    ಧರ್ಮದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನೆಲೆ

    ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಧರ್ಮವೆಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಕಾರುಣ್ಯಾದಿ ಮಾನವೀಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಆರೋಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮಹಾಭಾರತಪ್ರತಿಪಾದಿತ ಧರ್ಮವು ಸಾಮಾನ್ಯ ನೈತಿಕ ಪರಿಗಣನೆಗಳಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನೆಲೆಯದು; ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸತ್ಯದ ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಗೊಂಡದ್ದು; ಎಂದರೆ ಜಗತ್‌ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಗೊಂಡದ್ದು. ಈ ಔನ್ನತ್ಯದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸಿರುವುದು ಧರ್ಮದ ಅಧಿಕಾರ.

    ಭಾರತಸಾವಿತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿರುವುದು ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದರೆ ಶಬಲಿತವಲ್ಲದ ಧರ್ಮ.

    ಲೋಕಹಿತೇಚ್ಛುಗಳಾದ ಋಷಿಗಳ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮಂಥನದ ಫಲವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಆರ್ಷ ಚಿಂತನೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವು ಹೊಮ್ಮಿತು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಸಾರ್ಥಕವಾದ ಅಥವಾ ಸಮರ್ಥವಾದ ಶಬ್ದ ಬೇರೊಂದು ಇರದು. ಧರ್ಮಶಬ್ದಬೋಧಿತ ತಾತ್ತ್ವಿಕತೆಯು ವೇದವಾಙ್ಮಯದಲ್ಲಿಯೆ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಗ್ರಹಿಕೆಗೆ ಅಬ್ಬುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಮೌಲಿಕ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಮಹಾಭಾರತದ ಮೂಲಕ ಮಾಡಿದರು. ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ ಸಮಾಜವನ್ನೂ ಧಾರಣ ಮಾಡುವ ಎಂದರೆ ಎತ್ತಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಆಧಾರತತ್ತ್ವವೇ ಧರ್ಮವೆಂದು ವ್ಯಾಸರು ವಿವಿಧ ಭಂಗ್ಯಂತರಗಳಿಂದ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಫುಟಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಯಾವುದು ಧಾರಣ ಮಾಡುತ್ತದೋ, ಮಾಡಬಲ್ಲದೋ ಅದನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ – ಎಂದಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆಂದ ಮೇಲೆ ಜಗಜ್ಜೀವನ ಎಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವೂ ಬಹುಮುಖವೂ ಆದದ್ದೋ ಧರ್ಮದ ವ್ಯಾಪಕತೆಯೂ ಅಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾದುದು ಎಂದಂತಾಯಿತು.

    ಧರ್ಮವು ನಿತ್ಯವಾದದ್ದು; ಸುಖದುಃಖಾದಿಗಳು ಕ್ಷಣಿಕವಾದವು. ಜೀವವು ನಿತ್ಯವಾದದ್ದು; ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು ಮೊದಲಾದವು ಅನಿತ್ಯಗಳು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡಬೇಡಿ ಎಂದು ನಾನು ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಕೂಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಯಾರೂ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ! – ಎಂಬುದು ಭಾರತಸಾವಿತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ‘ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುರ್ವಿರೌಮ್ಯೇಷ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರ ಆಕ್ರಂದನ.

    ಕರ್ಮಭೂಮಿ

    ಹೀಗೆ ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ ಭೇದವಿವಕ್ಷೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಸರು ನೀಡಿದ್ದಾರಾದರೂ, ಈ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಲೋಕದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿರೆಂದು ವ್ಯಾಸರು ಹೇಳಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಎಷ್ಟೇ ಕ್ಲೇಶಪಟ್ಟಾದರೂ ಲೋಕವನ್ನು ನಡೆಸಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಲವಿನಿಂದ ವ್ಯಾಸರು ಹಿಂದೆಗೆದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಒತ್ತಿಹೇಳುವುದು ಇಲ್ಲಿಯದು ಕರ್ಮಭೂಮಿ ಎಂದು (ವನಪರ್ವ, ೨೪೭ : ೩೫):

    ಕರ್ಮಭೂಮಿರಿಯಂ ಬ್ರಹ್ಮನ್

        ಫಲಭೂಮಿರಸೌ ಮತಾ ||

    ಇಹಲೋಕವು ಕರ್ಮಭೂಮಿ, ಪರಲೋಕವು ಫಲಭೂಮಿ – ಎಂಬುದು ಮುದ್ಗಲನಿಗೆ ದೇವದೂತನು ಹೇಳುವ ಮಾತು. (ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕಾಂತರ ಪ್ರಸಕ್ತಿಯನ್ನು ವಾಚ್ಯವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾದದ್ದಿಲ್ಲ; ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರಗಳೆAದು ಭಾವಿಸಲೂ ಅವಕಾಶವಿದೆ.) ಕಾವ್ಯಭಾಷೆ ಆಲಂಕಾರಿಕವಿರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಸರ ಸ್ವರಭಾರ ಇರುವುದು ಐಹಿಕಜಗತ್ತಿನ ಸಂಸ್ಥಿತಿಯ ಮೇಲೆಯೇ. ಶಾಂತಿಪರ್ವದ ಮಾತು:

    ಗುಹ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತದಿದಂ ವೋ ಬ್ರವೀಮಿ

    ನ ಮಾನುಷ್ಯಾತ್ ಶ್ರೇಷ್ಠತರಂ ಹಿ ಕಿಂಚಿತ್ ||

     “ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೌಲಿಕವಾದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು: ಮನುಷ್ಯನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠತರವಾದದ್ದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.” (ಶಾಂತಿಪರ್ವ ೨೮೮ ; ೨೦)

    ಸಮಗ್ರದೃಷ್ಟಿಜನ್ಯವಾದ ವ್ಯಾಸರ ಮಾನವಕೇಂದ್ರಿತತೆಯ ಮಂಡನೆಯನ್ನು ಅರ್ವಾಚೀನರೂ ಒಪ್ಪಿಯಾರು. ಆದರೆ ವ್ಯಾಸರ ಮಂಡನೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾದದ್ದು; ಕರ್ಮ-ಅಕರ್ಮ-ದುಷ್ಕರ್ಮ ವರಣದ ಅವಕಾಶವಿರುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ವಿಶೇಷತೆ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಗೊಂಡದ್ದು. ಈ ವಾಸ್ತವದ ಸ್ಫುಟತರ ನಿರೂಪಣೆ ಆಶ್ವಮೇಧಿಕಪರ್ವದಲ್ಲಿ (೪೩ : ೨೦) ಬಂದಿದೆ:

      ಪ್ರಕಾಶಲಕ್ಷಣಾ ದೇವಾಃ

      ಮನುಷ್ಯಾB ಕರ್ಮಲಕ್ಷಣಾಃ ||

    ಯುಕ್ತ ಕರ್ಮಾಚರಣೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮಾನವನು ಪ್ರಕಾಶಸ್ಥಿತಿಗೆ ಏರುತ್ತಾನೆ.

    ಸಂಸ್ಕಾರಕಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

    ಧರ್ಮವು ಬಹು-ಆಯಾಮಿಯಾದದ್ದೆಂಬುದು ವಿದಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಧರ್ಮದ ಬೇರೆಬೇರೆ ನಿರ್ವಚನಗಳ ನಡುವೆ ವೈರುದ್ಧ್ಯವೇನಿಲ್ಲ. ನಿರ್ವಚನವೈವಿಧ್ಯವು ಕಂಡಿರುವುದು ಆಯಾ ವಿಶಿಷ್ಟ ಭಂಗ್ಯಂತರದ ಕಾರಣದಿಂದಷ್ಟೆ. ಧರ್ಮಶಬ್ದದ ಮೂಲಾರ್ಥವು ‘ನೈಜಗುಣ’ಎಂದು. ವ್ಯವಹಾರಧರ್ಮದ (ಕಾನೂನು, ರೂಢಿ) ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯಾಚರಣೆಯು ಧರ್ಮವೆನಿಸುತ್ತದೆ.

    ಪಂಥಾಚರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಂತರಂಗಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉತ್ಕರ್ಷಾನುಕೂಲತೆಗೂ ಹೊಂದುವ ರೀತಿನೀತಿಗಳು ಧರ್ಮವೆನಿಸುತ್ತವೆ.

    ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದಿಸಬಹುದಾದ ಗೊಂದಲಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಭೀಷ್ಮರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ನೀಡಿದ ಬೋಧೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ: ವಿಶ್ವದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿರುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ಧರ್ಮ – ಎಂದು.

    ‘ಧರ್ಮವು ವಿಶ್ವವನ್ನು ಧಾರಣ ಮಾಡಿದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥ – ಯಾವುದು ವಿಶ್ವವನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆಯೋ ಅದು ಧರ್ಮ – ಎಂದು.

    ಒರೆಗಲ್ಲು

    ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಹಿನ್ನೆಲೆ ನಮಗೆ ಲಭ್ಯವಿದ್ದರೂ, ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಧರ್ಮ ಯಾವುದು ಅಧರ್ಮ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯ ಸರಳವಲ್ಲ. ದ್ರೌಪದೀ ಶೀಲಹರಣದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯು ಆಚಾರ್ಯ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಮೊನಚಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ಭೀಷ್ಮರೇ ಅದನ್ನು ತಾವು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲು ಅಶಕ್ತರಾಗಿದ್ದೇವೆ ಎನ್ನಬೇಕಾಯಿತು. (‘ನ ಶಕ್ನೋಮಿ ತೇ ಪ್ರಶ್ನಂ ಇಮಂ ವಿವಕ್ತುಂ’ – ಸಭಾಪರ್ವ:೬೦:೪೦) ಎಂದು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕಾಯಿತು.

    ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಶ್ರೇಣೀಕರಣ ಮೊದಲಾದ ವಿಸ್ತೃತ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಎಂದರೆ ಆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಅತೀತವಾದ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಶಂಕೆಯು ಪರಿಹಾರವಾಗಬಲ್ಲದು.

    ಇದು ಸ್ವಲ್ಪ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

    ಧರ್ಮಕ್ಲೇಶ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯಸಂದರ್ಭ-ಗಳಿಂದಾಚೆಯ ವಿಶಾಲ ಪ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಅವಲೋಕಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

    ಉದಾಹರಣೆಗೆ ದ್ರೌಪದೀವಸ್ತ್ರಹರಣದ ಪ್ರಸಂಗದ ಪರಿಶೀಲನೆಯನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸಬಹುದು. ಆ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮೇಲ್ನೋಟದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಷ್ಟೆ ಅರ್ಥಯಿಸ ಹೊರಟಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಅಕ್ಷಯಾಂಬರವನ್ನು ನೀಡಲು ಅವಳಿಗೆ ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟು ಅವಮಾನವಾಗುವವರೆಗೆ ಕಾಯಿಸಿದುದು ಭಗವದ್ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆಯೆ? ದ್ರೌಪದಿಯ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನ್ಯೂನತೆ ಇದ್ದಿತೆ? ಅಥವಾ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸರ್ವಶಕ್ತಿಮತ್ತ್ವದಲ್ಲಿಯೆ ಕೊರತೆ ಇದ್ದಿತೆ? ದುರ್ಯೋಧನ ದುಃಶಾಸನರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೆ ಸಂಹರಿಸುವುದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಏಕೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ? – ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇಳಬಹುದು.

    ಆದರೆ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಆಯಾಮಗಳೂ ಇವೆ. ದುರ್ಯೋಧನನ ಪ್ರಾಣವು ಭೀಮನ ಗದೆಯಿಂದಲೇ ನೀಗಬೇಕಾಗಿತ್ತಲ್ಲದೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಚಕ್ರದಿಂದಲ್ಲ ಎಂದೇ ಬ್ರಹ್ಮನಿಯಮ ಇದ್ದಿತು – ರಾವಣನ ಸಂಹಾರ ಶ್ರೀರಾಮನಿಂದಲೇ ಆಗಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದ್ದಂತೆ.

    ಅವತಾರಪುರುಷರ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳು ಆಯಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರುತ್ತವೆ – ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಭಗವದವತಾರಗಳಾದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸರ್ವಶಕ್ತಿಮತ್ತ್ವವನ್ನು ಯಾರೂ ಶಂಕಿಸರು. ಅವತಾರಕಾರ್ಯಗಳಿಗೂ ಹಲವು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿಯಮಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಧರ್ಮತತ್ತ್ವಸ್ವರೂಪವು ಗುಹೆಯ ಅಂತರಾಳದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುತ್ತದೆಂಬ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಇದು.

    ಧರ್ಮನಿರ್ಣಯದ ಪ್ರಯಾಸವು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಂತರಂಗದಾರ್ಢ್ಯದ ಒರೆಗಲ್ಲೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತಗ್ರಂಥವಷ್ಟೂ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಉತ್ಕರ್ಷಾಭಿಮುಖ ಪಯಣದ ಮಜಲುಗಳ ರೂಪಕರೀತಿಯ ವಿಸ್ತೃತ ಚಿತ್ರಣ – ಎಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವಾಗ ಮಹಾಭಾರತವು ಕೊನೆಯ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡಿಲ್ಲ. ಅದು ಸದಾಕಾಲ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

    ನಿತ್ಯಸಂಘರ್ಷದ ಪ್ರಕಟೀಕರಣ

    ಸಾತ್ತ್ವಿಕ – ತಾಮಸಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳ ನಡುವಣ ಸಂಘರ್ಷ ಸದಾಕಾಲ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಂತಹದು. ಅದರ ಪ್ರದರ್ಶನವೇ ಮಹಾಭಾರತದ ಆಶಯ. ಅದು ದೇಶಕಾಲಾತೀತವಾದದ್ದು. ಹೀಗಾಗಿ ಮಹಾಭಾರತದ ವಿವರಗಳು ಐಹಿಕಾತೀತ ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಂಕೇತಗಳು. ವೇದಾಂತದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮವೆಂದೂ ಪೌರಾಣಿಕ ವಾಙ್ಮಯದಲ್ಲಿ  ಈಶ್ವರನೆಂದೂ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿರುವ ತತ್ತ್ವವೇ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಮೈದೋರಿದೆ. ‘ಅವತಾರ’, ‘ಅವತರಣ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳೇ ಸಮುನ್ನತ ತತ್ತ್ವವೊಂದರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೀಕರಣವೆಂಬುದನ್ನು ಶಾಬ್ದಿಕವಾಗಿಯೆ ಸೂಚಿಸಿವೆ.  ಪಾಂಡವರು ವಿವಿಧ ದೇವತೆಗಳ ಅವತರಣಗಳೆಂದು ಮಹಾಭಾರತ ಕಥನದಲ್ಲಿಯೇ ವಾಚ್ಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತೆಯೇ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಲಿಪುರುಷನ ಅವತರಣ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ನರ-ನಾರಾಯಣ ಸಂವಾದವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿರುವುದು ವಿದಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪಾತ್ರಗಳ ಕಥಾವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಮೀರಿರುವುದು ಮಹಾಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ. ಹೀಗೆ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಯಾದವ ನೇತಾರ ಕೃಷ್ಣನಿಗೂ ನಡುವೆಯಷ್ಟೆ ನಡೆದ ಸಂವಾದವೆನ್ನಲಾಗದು. ಅಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಜೀವಾತ್ಮ-ಪರಮಾತ್ಮ ಸಂಪೃಕ್ತಿ. ಈ ವಿಶಾಲವಾದ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಮಹಾಭಾರತಕಥೆಯ ಆಶಯವನ್ನೂ ಸಂದೇಶವನ್ನೂ ಒಂದಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಗ್ರಹಿಸಲಾದೀತು. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಸಮತ್ವ, ಸಮದರ್ಶನ ಮೊದಲಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ಮಹಾಭಾರತಕಥೆಯ ಹಂದರದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪದ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಿಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ ಯೋಗಸಾಧನೆ ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸುಲಭಗ್ರಾಹ್ಯವಲ್ಲವೆಂಬ ಅರಿವು ರಚಯಿತರಲ್ಲಿ ಇದ್ದುದರಿಂದಲೇ ಕಥಾಭಾಗದ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಯೂ ಆಖ್ಯಾನ-ಉಪಾಖ್ಯಾನಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

    ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಬೋಧೆ

    ಮಾನವತೆಗೆ ಇಡೀ ಮಹಾಭಾರತಕೃತಿಯ ದೇಶಕಾಲಾತೀತ ಸಂದೇಶ, ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾದ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವದ ಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ನಿರೂಪಣೆ, ಜಗಜ್ಜೀವನಸ್ವರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅದರ ಪ್ರಾವಾಹಿಕತೆಯ ವರ್ಣನೆ – ಇವಿಷ್ಟನ್ನೂ ಬೆರಳೆಣಿಕೆಯಷ್ಟು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಅಡಕವಾಗಿಯೂ ಅವಿಸ್ಮರಣೀಯವಾಗಿಯೂ ನಿವೇಶಗೊಳಿಸಿರುವುದರಿಂದಾಗಿ ಭಾರತಸಾವಿತ್ರೀ ಶ್ಲೋಕಗುಚ್ಛವು ಶಿರೋಮಣಿಪ್ರಾಯವೆನಿಸಿದೆ.

    * * * * *

    ಎಷ್ಟೋ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ವಿವರಿಸಲಾದ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವ ಈಗಲೂ ಅನ್ವೇಯವೆ? – ಎಂದು ಹಲವರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿಯಾರು. ಆದರೆ ಆಳವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿದಾಗ ಹೊರಪಡುವ ತಥ್ಯವೆಂದರೆ: ಜೀವನದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಆಕಾರವು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಬಹುದಾದರೂ, ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿರುವ ಮಾನವಸ್ವಭಾವಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಬದಲಾಗಲಾರವು – ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಿಭಾಷೆಯು ಬದಲಾದೀತು, ಆದರೆ ಮೂಲಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಬದಲಾಗದು. ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೂ ದೈಹಿಕ, ಮಾನಸಿಕ, ತಾತ್ತ್ವಿಕ- ಇತ್ಯಾದಿ ಆಯಾಮಗಳು ಇರುತ್ತವಷ್ಟೆ. ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಯುದ್ಧವು ಬಾಹ್ಯಸ್ತರೀಯವಾದರೆ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರೇರಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಮಾನಸಿಕವಾದವು. ಕಥೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ಪಾತ್ರಗಳು ವಿವಿಧ ಮಾನವಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳ ಪ್ರತೀಕಗಳಾಗಿ ಯೋಜಿತವಾಗಿವೆಯೆಂಬುದು ಹೊರನೋಟಕ್ಕೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

    ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ತಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿ ಪರಾಮರ್ಶಿಸುವಾಗ ದೇಶಕಾಲಾಂತರಗಳಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ವರೂಪವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಪ್ರಮುಖವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೊರಗಿನ ಸಂರಚನೆಗಳು ಬದಲಾದಾವು. ಹಿಂದೆ ರಾಜನಿದ್ದಲ್ಲಿ ಇಂದು ಸರ್ಕಾರಗಳು. ಹಿಂದೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ವರ್ಣಗಳಿದ್ದಲ್ಲಿ ಇಂದು ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಗಗಳು. ಹಿಂದೆ ಅನುಭವಜನಿತವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದ ಸೂತ್ರಗಳು ಈಗ ನಿಯಮನಿರ್ದಿಷ್ಟಗಳು, ಕಾನೂನನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವಂತಹವು.

    ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನೆಲೆ

    ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯಸ್ತರೀಯ ಅಥವಾ ಏಕದೇಶೀಯ ಪರಿಹಾರಗಳು ಸಲ್ಲವು. ಸರ್ವಗ್ರಾಹ್ಯ ಪರಿಹಾರವು ಲಭ್ಯವಾಗುವುದು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸ್ತರದಲ್ಲಿಯೆ – ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿಲ್ಲ. ನಿದರ್ಶನಕ್ಕೆ: ಅಹಿಂಸೆ, ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯ ಮೊದಲಾದವು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ ಸುಪ್ತ ತಾಮಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲ. ಸಂದರ್ಭವಿದ್ದಾಗ ಸಂಘರ್ಷ ನಡೆಸಬೇಕಾದುದೂ ವಿಹಿತವೇ ಎಂಬುದು ಬೋಧೆ. ಈ ಸೆಣಸಾಟವು ಸ್ವಾರ್ಥಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಲ್ಲವೆಂಬುದು ವಿಶೇಷತೆ. ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಗಳ ಪರಿಜ್ಞಾನವು ಮಹಾಭಾರತದ ಯಥಾರ್ಥ ಗ್ರಹಿಕೆಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯ.

    ವ್ಯಾಮೋಹಜನಿತವಾದ ರೂಢಿಗತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯ ಕಲ್ಪನೆಗಳ ಪರಿಮಿತಿಯನ್ನೂ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮನದಟ್ಟು ಮಾಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಗೀತೋಪದೇಶ ಮಾಡಿದುದು. ಯುದ್ಧವು ವಿಧಿನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದು ಮಾನವಮಾತ್ರರಿಗೆ ಅಶಕ್ಯ – ಎಂದೂ ಬೋಧನೆ ಇದೆ. ಇಂದಿನ ಎಂದರೆ ಆಧುನಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ಇದ್ದಿರಬಹುದಾದ ಎಷ್ಟೋ ರೀತಿರಿವಾಜುಗಳು ಅವ್ಯವಹರ‍್ಯವೆನಿಸಿದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಶೋಕಿಸಬೇಕಾದುದೇನಿಲ್ಲ ಎಂದೂ ಮೇಲಣ ಬೋಧೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಿದೆ. ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಈಚಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯಜೀವನ ಸಮಾನತೆ ಮೊದಲಾದ ಗುರಿಗಳ ಬಗೆಗೆ ಆಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಧ್ಯವಾದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಆಕ್ಷೇಪಿಸರು. ಆದರೆ ಆಂತರಿಕ ಸ್ತರದ ಸಮಾನತಾದೃಷ್ಟಿಯೇ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಮರೆಯಬಾರದು. ಈ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನೆಲಗಟ್ಟನ್ನು ಭದ್ರಗೊಳಿಸಿದರೆ ಇದೀಗ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿರುವ ಎಷ್ಟೋ ಸಂಗತಿಗಳು ಗೌಣವೆನಿಸಿಯಾವು.

    ಜಗನ್ನಿಯಮಾನುಗುಣ ದೃಷ್ಟಿ

    ಈ ದೃಷ್ಟಿಯು ಕಾಲ್ಪನಿಕಲೋಕದ್ದಲ್ಲವೆಂದೂ ಜಗನ್ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಅನುಸ್ಯೂತವಾದುದೆಂದೂ ಈಗಿನ ಎಷ್ಟೋ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಿದರ್ಶನಕ್ಕೆ: ವೈದ್ಯನ ಶಸ್ತçಯುಕ್ತ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ಹಿಂಸಾಚರಣೆಯೆನಿಸದು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿನ ಶತ್ರುಹನನವು ಕೊಲೆಯೆನಿಸದು. ನಿಷ್ಕಾರಣವಾಗಿ ಎರಗುವ ಆತತಾಯಿಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆಮುಂದೆ ನೋಡದೆ ಮುಗಿಸಬೇಕು – ಎಂದೇ ಸ್ಮೃತಿನಿರ್ದೇಶವಿದೆ.

    ಅಹಿಂಸೆ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗಳು ಸಾಪೇಕ್ಷವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಸಂಕೀರ್ಣ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದಂಡಪ್ರಯೋಗದಿಂದಲಾದರೂ ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ – ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಮೃತಿಗಳೂ ಒಪ್ಪಿವೆ. ಪ್ರಜಾಕಂಟಕರನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದು ಹಿಂಸೆಯೆನಿಸದೆ ಧರ್ಮಾನುಗುಣವೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

    ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಧಾರ್ಮಿಕ-ಅಧಾರ್ಮಿಕ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವೇತ್ತರು ವಿಹಿತ ಪರಿಶೀಲನೆಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

    ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಗಳನ್ನು ಅವಗಣನೆ ಮಾಡಿದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ರಾಜ್ಯಲೋಭದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು ಎಂಬಂತಹ ವಿಕೃತ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ದುರ್ಯೋಧನನಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಾಭಿಮಾನಾದಿ ಗುಣಾತಿಶಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ  ವಿಮರ್ಶನವಿಚಕ್ಷಣರು ಇಲ್ಲದಿಲ್ಲ!

    ಕೌರವರು ಬಯಸಿದುದು ತಮ್ಮ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಪಾಂಡವರ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕೂಡಾ. ಇಂತಹ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮೂಡೀತು.

    ಪ್ರಾವಾಹಿಕತೆ

    ಜಗತ್ತಿನ ನಡವಳಿ ಸದಾ ಸರಳರೇಖೆಯಂತೆ ನೇರವಾಗಿ ಇರುವುದಲ್ಲ; ಸದಾ ತಿಳಿಹರಿವಿನಂತೆ ಇರುವುದಲ್ಲ. ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಅಡಚಣೆಗಳು ಬರುವುದೂ ಸಹಜವೇ. ಅವನ್ನು ಹೇಗೋ ನಿವಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರವಾಹವು ಮುಂದುವರಿಯುವುದೂ ಅಷ್ಟೇ ಸಹಜ. ಈ ವಿದ್ಯಮಾನವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿ ಪರಾಮಾರ್ಶನೆ ಮಾಡಿದಲ್ಲಿ ಆಗೀಗ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಕೃತಿಗಳಿಂದ ಧರ್ಮವು ಭಗ್ನವಾಯಿತು ಎಂಬಂತಹ ಆವಸರದ ನಿರ್ಣಯಗಳಿಗೆ ಆಸ್ಪದವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹತ್ತ್ವದ್ದಾಗಿರುವುದು ಪ್ರಾವಾಹಿಕತೆಯೇ ಹೊರತು ಅಪವಾದಸದೃಶ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲ. ಈ ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಜೀವನದ ಎಷ್ಟೋ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಹನೀಯವಾದಾವು – ಎಂಬುದನ್ನೂ ಒಪ್ಪಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

    ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸಮಾನತೆ, ಭ್ರಾತೃಭಾವ – ಇವು ಆಧುನಿಕ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅಡಿಗಲ್ಲುಗಳೆಂದೂ ಉಪಾದೇಯಗಳೆಂದೂ ಸೂತ್ರೀಕರಣವು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಿದೆ. ಈ ನಿರ್ವಚನವನ್ನು ಸಗಟಾಗಿ ಅಥವಾ ದಿಙ್‌ನಿರ್ದೇಶಕಗಳಾಗಿ ಒಪ್ಪಬಹುದು. ಆದರೆ ಇವುಗಳ ಅನುಸಂಧಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತ್ಯನುಗುಣ ಪರಿಮಿತಿಗಳು ಇವೆಯೆಂಬುದೂ ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲಾಗದ ವಾಸ್ತವ. ಈ ವಿವಿಧ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ರಾಜ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವೂ ಕಾನೂನು ಕಟ್ಟಲೆಗಳೂ ಅವಶ್ಯವೆನಿಸಿರುವುದು.

    ಸರ್ವಸಮಾಧಾನವೂ ನಿರಂತರ ನಿಸ್ತರಂಗ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವೂ ಮಾನವತೆಯು ಸಮೀಪಿಸಬಹುದಾದ ಒಂದು ಆದರ್ಶಸ್ಥಿತಿಯಷ್ಟೆ. ಆದರ್ಶಸ್ಥಿತಿಗೂ ವ್ಯವಹರ‍್ಯತೆಗೂ ನಡುವಣ ಅಂತರವನ್ನು ಹ್ರಸ್ವಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯಾಸವೇ ಮಾನವೇತಿಹಾಸ. ಈ ಪರಾಮರ್ಶನೆಯನ್ನು ನೈಷೇಧಿಕವೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕಾದದ್ದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಾಜದ ದೃಷ್ಟಿಪಥದಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತ ಆದರ್ಶಗಳ ಕಲ್ಪನೆ ಇರದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಉತ್ಕರ್ಷಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹನ ಲಭಿಸಲಾರದು.

     ‘ಧರ್ಮದ ಗತಿಯು ನಿಗೂಢವಾದದ್ದು’, ‘ಕರ್ಮದ ಗತಿಯು ಗಹನವಾದದ್ದು’ ಮೊದಲಾದ ಸೂಚ್ಯುಕ್ತಿಗಳ ಹಿಂದೆ ಅಡಗಿರುವುದು ಮೇಲಣ ಜಗದ್‌ವಾಸ್ತವದ ಪರಿಜ್ಞಾನ.

    ವ್ಯಾಸಸಂದೇಶ: ಭಾರತ-ಸಾವಿತ್ರೀ

  • ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಬಲಿದಾನವಾದದ್ದರ (23 ಜೂನ್ 1953) 68ನೇ ವರ್ಷ ಇದು (2021). ಯಾವ ಧ್ಯೇಯಕ್ಕಾಗಿ ಡಾ|| ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಹುತಾತ್ಮರಾದರೋ ಲಕ್ಷ್ಯ ಇನ್ನೂ ನೇರವೇರಬೇಕಾಗಿದೆ. ಪ್ರಖರ ರಾಷ್ಟ್ರಭಕ್ತರ ತ್ಯಾಗವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರಲೆಂದು ಹಾರೈಸುತ್ತ ಸಮರ್ಪಿತ ಪ್ರೇರಣಾದಾಯಿ ಜೀವನದ ಹಲವು ಮುಖಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ.

    ನವಭಾರತ ಇತಿಹಾಸ ನಿರ್ಮಾಪಕರ ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಗಣ್ಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದವರು ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ (6.7.1901-23.6.1953). ರಾಷ್ಟ್ರವಾದಿ ರಾಜಕಾರಣದ ಪ್ರವರ್ತಕರೆಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ನೆನೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ತಥ್ಯವೂ ಹೌದು. ಆದರೆ ಆಡಳಿತಶಾಸ್ತ್ರ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಉದ್ಯಮ ಮೊದಲಾದ ಹಲವಾರು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಅವರ ಕೊಡುಗೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿತ್ತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನ್ ಏರ್‍ಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ (ಈಗಿನ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನ್ ಏರೊನಾಟಿಕ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್), ರೈಲುಗಾಡಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಬುದ್ರ್ವಾನ್ ಜಿಲ್ಲೆ ಚಿತ್ತರಂಜನ್ ಲೋಕೋಮೋಟಿವ್ಸ್, ಸಿಂಧ್ರಿ ರಸಗೊಬ್ಬರ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಮೊದಲಾದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸಿದವರು ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ ಅವರೇ.

    ಉನ್ನತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ

    ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಕೀರ್ತಿ ಬಂಗಾಳಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಿರಲಿಲ್ಲ, ದೇಶವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿತ್ತು. 1935ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಅವರು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ತಾತಾ ವಿಜ್ಞಾನ ಮಂದಿರದ ನಿರ್ವಾಹಕ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. 1938ರಲ್ಲಿ ಲೀಗ್ ಆಫ್ ನೇಷನ್ಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ Committee of intellectual Cooperation ಸಮಿತಿಗೆ ಭಾರತದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡಿದ್ದರು. 1943ರಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ರಾಯಲ್ ಏಶ್ಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದರು.

    1942ರ ಅಂತ್ಯದ ಚಕ್ರವಾತ (ಸೈಕ್ಲೋನ್), ಬರ್ಮದಿಂದ ಸರಬರಾಜಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅಕ್ಕಿಯ ಅಲಭ್ಯತೆ ಮೊದಲಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ 1943ರಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಕ್ಷಾಮ ಉಂಟಾಯಿತು. 35 ಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಜೆಗಳು ಆಹಾರಾಭಾವದಿಂದ ಸತ್ತರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ ಸ್ವಂತ ಉಮೇದಿನಿಂದಲೇ ಸಂಘಟಿಸಿದ ಪರಿಹಾರ ಕಾರ್ಯ ಅವರಿಗೆ ವಿಶಾಲ ಜನಮನ್ನಣೆ ತಂದಿತ್ತಿತು.

    ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಅಭಿಜಾತಕುಲೀನರು. ಬಂಗಾಳದ ನವನಿರ್ಮಾಪಕರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಮಾನ್ಯರೆನಿಸಿದ್ದ ಸರ್ ಆಶುತೋಷ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಸುಪುತ್ರರಾಗಿ ಜನಿಸಿದವರಾದರೂ, ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದರ ಔನ್ನತ್ಯ ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗಳಿಕೆಯೇ.

    ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಸಪ್ತಮನ ಕಿರೀಟಧಾರಣೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಲಂಡನ್ನಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ವೈಸರಾಯ್ ಕರ್ಜನ್ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಾಗ ಸರ್ ಆಶುತೋಷ ಮುಖರ್ಜಿ ದಿಟ್ಟತನದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದ್ದರು: “ನನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಸಮ್ಮತವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಲಂಡನ್ನಿಗೆ ಬರಲಾರೆ.” ಇದಕ್ಕೆ ಕರ್ಜನ್ “ಭಾರತದ ವೈಸರಾಯ್ ಮತ್ತು ಗವರ್ನರ್-ಜನರಲ್ ಆಕೆಯ ಮಗನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಿರುವುದಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿರಿ” ಎಂದ. ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಹಿಂದೆಗೆಯದೆ ಸರ್ ಆಶುತೋಷ ಮುಖರ್ಜಿ ಉತ್ತರಿಸಿದ್ದರು:

    “Then I will tell the Viceroy of India on her behalf that the mother of Ashutosh refuses to let her son be commanded by  anybody excepting herself,  be he the Viceroy of India or be he anybody greater.” ಇಂಥದೇ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರಲ್ಲಿಯೂ ರಕ್ತಗತವಾಗಿತ್ತು.

    ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಸಂಸತ್ತಿನ ಹಾಗೂ ಇತರ ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಭಾಷಣಗಳಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆಂಗ್ಲ ಸರ್ಕಾರದ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಅವರು ಗವರ್ನರ್-ಜನರಲ್ ಲಿನ್‍ಲಿತ್‍ಗೋಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರ (12-8-1942), ದೇಶವಿಭಜನೆಗೆ ಅಂಗೀಕಾರ ಸೂಚಿಸುವ ‘ಸಿ. ರಾಜಗೋಪಾಲಾಚಾರಿ ಸೂತ್ರ’ ವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಗಾಂಧಿಯವರಿಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರ (19-7-1944), ಭಾರತ-ಪಾಕ್ ಸಂಬಂಧಗಳ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿದ ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆಯ ಹೇಳಿಕೆ (19-4-1950) ಮೊದಲಾದವು ಇತಿಹಾಸಾರ್ಹ ದಾಖಲೆಗಳು.

    ಬರಹಗಾರಿಕೆಯನ್ನೂ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ ಆರಂಭದ ದಿನಗಳಿಂದಲೇ ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. 1920ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ‘ಬಂಗಬಾಣಿ’, ‘ಅಚಿಠಿiಣಚಿಟ’ ಮೊದಲಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಅಂಕಣಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. 1944ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ‘The Nationalist’ ಎಂಬ ದೈನಿಕವನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸಿ ಕೆಲ ಕಾಲ ನಡೆಸಿದರು. ವಿದ್ವತ್ತೆ, ಪ್ರಭಾವೀ ವಕ್ತøತ್ವ, ಲೇಖನಸಾಮಥ್ರ್ಯ, ನಿರಂತರ ಅಧ್ಯಯನಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿದ್ದುದರಿಂದ ಉಪಕುಲಪತಿ ಸ್ಥಾನದ, ರಾಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರ ಮಟ್ಟಗಳ ಮಂತ್ರಿಸ್ಥಾನದ ಹಾಗೂ ಇತರ ಗುರುತರ ಹೊಣೆಗಳನ್ನು ಅವರು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.

    ಶಿಕ್ಷಣವೇತ್ತ

    ಧ್ಯೇಯನಿಷ್ಠ ರಾಜಕೀಯ ನೇತಾರ, ಶಾಸಕ, ವಕ್ತøತ್ವಶಾಲಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞ, ಉದ್ಯಮ ಪ್ರವರ್ತಕ, ಸಂಘಟಕ, ದಕ್ಷ ಆಡಳಿತಗಾರ – ಹೀಗೆ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರದು ಬಹುಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ. ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದ ಆರಂಭವಾದುದೇ ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ. 23 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ (1924) ಅವರು ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸೆನೇಟ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಡಿಕೇಟ್ ಸದಸ್ಯರಾದರು. 1934ರಿಂದ 1938ರವರೆಗೆ ಉಪಕುಲಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. 33ರಷ್ಟು ಕಿರಿಯ ವಯಸ್ಸಿನವರು ಉಪಕುಲಪತಿಗಳಾದದ್ದು ಒಂದು ದಾಖಲೆಯೆನಿಸಿತು. 1926ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬ್ಯಾರಿಸ್ಟರ್ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಬಂದರಾದರೂ ವಕೀಲಿ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗದೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡರು. ಶಿಕ್ಷಣದ ಸ್ವದೇಶೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಹಲವಾರು ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಸರ್ವಾಂಗೀಣ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಿಕಾಸವೇ ಶಿಕ್ಷಣದ ಗುರಿಯಾಗಬೇಕೆಂದೂ ಅದು ಉದ್ಯೋಗ ಸಾಧನವಷ್ಟೇ ಆಗಿ ಉಳಿಯಬಾರದೆಂದೂ ಸತತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. 1936ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 22ರಂದು ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ದೀಕ್ಷಾಂತ ಭಾಷಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರು ಹೇಳಿದರು:

    “ನಮ್ಮ ನವಯುವಕರ ಸುಪ್ತ ಸದ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಕಸಿತಗೊಳಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಶಾರೀರಿಕ-ಬೌದ್ಧಿಕ-ನೈತಿಕ-ಸತ್ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರೋತ್ಥಾನ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಗರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ತೊಡಗುವಂತೆ ಆಗಬೇಕು. ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ, ವೃತ್ತಿಪರ ಶಿಕ್ಷಣ – ಇವು ಒಟ್ಟೊಟ್ಟಿಗೇ ನಡೆಯಬೇಕು. ಕೇವಲ ಭೌತಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಯಾವ ರಾಷ್ಟ್ರವೂ ಮೇಲ್ಮೆ ಸಾಧಿಸಲಾರದು. ಶಿಕ್ಷಾರ್ಥಿಗಳು ಚಾರಿತ್ರ್ಯವಂತರೂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಶೀಲರೂ ಆದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವರೊಳಗಿಂದ ದೇಶಭಕ್ತರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜನನಾಯಕರೂ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಾರು. ಸರ್ಕಾರ, ಶಿಕ್ಷಣಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಸಮಾಜ – ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಪೂರಕಗಳಾಗಬೇಕು.”

    ಹಿಂದೂ ಜೀವನಮೌಲ್ಯಗಳು, ಆಧುನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ-ಇವುಗಳ ನಡುವೆ ಸಮನ್ವಯ ಅವಶ್ಯವೆಂಬುದು ಅವರ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಾಗಿತ್ತು.

    ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ಗರಿಷ್ಠ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಮುಖರ್ಜಿ ಬಳಕೆಗೆ ತಂದರು. ಆದರೆ ವಿಜ್ಞಾನಾದಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ಬಳಕೆಗೆ ಅವರ ವಿರೋಧವಿರಲಿಲ್ಲ. ದೇಶವ್ಯಾಪಿ ಸಂಪರ್ಕಭಾಷೆಯಾಗಿ ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯನ್ನೂ ಅವರು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು.

    ಶಿಕ್ಷಣದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಆಯಾ ರಾಜ್ಯಗಳು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನುದಾನ ಆಯೋಗ ಏರ್ಪಡಬೇಕು; ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಬೇರೆಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕು; ಪದವಿ ಪ್ರದಾನಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಶಿಕ್ಷಾರ್ಥಿಗಳು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಕೆಲ ಕಾಲ ಯಾವುದಾದರೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕು; – ಇಂಥ ಹಲವಾರು ಮೌಲಿಕ ಚಿಂತನೆಗಳು ಮುಖರ್ಜಿಯವರವು.

    ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಬ್ದಗಳಿಗೆ ದೇಶಭಾಷೆಯ ಪರ್ಯಾಯ ಶಬ್ದಗಳ ಕೋಶ ನಿರ್ಮಾಣ; ಬೋಧಕರಿಗೆ ಪ್ರಶಿಕ್ಷಣ; ಶಾಲೆಗಳ ಪ್ರಾಕಾರದಾಚೆಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ ಯೋಜನೆಗಳು; ಕೃಷಿ, ಶಿಕ್ಷಣಶಾಸ್ತ್ರ ಮೊದಲಾದವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಶೇಷ ಕೋರ್ಸುಗಳು; – ಈ ಹಲವಾರು ನೂತನ ದಿಶೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖರ್ಜಿ ಪಥದರ್ಶಕರಾದರು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಉಳಿಸಲು ಅವರು ವಿಶೇಷ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸಿದರು.

    ಸರ್ಕಾರೀ ದೂತಾವಾಸಗಳಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ, ಲಾಲಾ ಹರದಯಾಲ್ ಮೊದಲಾದವರ ಅಭಿಯಾನಗಳಿಂದಲೇ ಹೊರಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮನ್ನಣೆ ಗಳಿಸುವಂತಾಯಿತು – ಎಂಬುದು ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಾಗಿತ್ತು. ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಸಂಸ್ಕøತಿ ಪರಿಜ್ಞಾನ ಎಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ ಅವರು ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಉಪನ್ಯಾಸ ಸರಣಿ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಅಮೆರಿಕದಿಂದ ಒತ್ತಾಯದ ಆಮಂತ್ರಣವಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಾಶ್ಮೀರ ಸಮಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಸ್ತರಾಗಿ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದರು.

    ಬೌದ್ಧಧರ್ಮಪ್ರಸಾರಕ್ಕೂ ಗಣನೀಯ ಕೊಡುಗೆ ಅವರದು. ಬೌದ್ಧಧರ್ಮವು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಅಭಿನ್ನ ಅಂಗವೆಂದು ಸತರ್ಕವಾಗಿ ಅವರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ಬುದ್ಧನ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಷ್ಯರಾದ ಸಾರಿಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಮೌದ್ಗಲ್ಯಾಯನರ ಅವಶೇಷಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂನಿಂದ ಪುನರ್ಲಬ್ಧವಾಗಿ ಸಾಂಚಿಯಲ್ಲಿ 1952ರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವು ಸ್ಮಾರಕಗೊಳ್ಳಲಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆ ಅವಶೇಷಗಳೊಡನೆ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಆಗ್ನೇಯ ಏಶ್ಯಾದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಿ ಪ್ರವಚನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು.

    ಸಕ್ರಿಯ ರಾಜಕಾರಣಕ್ಕೆ

    ಮುಖರ್ಜಿ ಸಕ್ರಿಯ ರಾಜಕಾರಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದು ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಭೆಯ ಮೂಲಕ. ಅವರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೀರ ಸಾವರ್ಕರರಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಭೆಗೆ ಸೇರಿ ಅದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. ಪಂ. ಮದನಮೋಹನ ಮಾಳವೀಯರ ತರುವಾಯ ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಸಮರ್ಥ ನಾಯಕರು ದೊರೆತಂತಾಯಿತೆಂದು ಸ್ವಯಂ ಗಾಂಧಿಯವರೇ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದ್ದರು. 1930-1940ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಭೆಯ ಅಧಿವೇಶನಗಳು ಒಟ್ಟೊಟ್ಟಿಗೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಪ್ರಮುಖರನೇಕರು ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. 1930ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡು ಧಾರೆಗಳ ನಡುವೆ ‘ಅಸ್ಪøಶ್ಯತಾ ಭಾವನೆ’ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ತರುವಾಯ ರಚಿತವಾದ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಸಚಿವಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದದ್ದು ಯಾರಿಗೂ ಅಚ್ಚರಿ ತರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ತರುವಾಯ ದೇಶದ ಏಳ್ಗೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಿಚಾರಧಾರೆಗಳವರ ಕೊಡುಗೆಗಳೂ ಅವಶ್ಯ – ಎಂಬ ಧೋರಣೆ ಆಗ ಇದ್ದಿತು.

    ಆಮೇಲಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನೆಹರು ಧೋರಣೆಗಳಿಂದ ಭ್ರಮನಿರಸನಗೊಂಡು ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವ ಪದವಿಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆಯಿತ್ತು ಹೊರಬರಬೇಕಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಮಾನ್ಯತೆಗೆ ಕುಂದು ಬರಲಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅವರ ನಿಃಸ್ಪøಹತೆಯೂ ಋಜುವರ್ತನೆಯೂ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾದವು.

    1930ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದಲೇ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಔನ್ನತ್ಯ ಇಡೀ ದೇಶದ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿತ್ತು.

    ಬಂಗಾಳವನ್ನು ಇಸ್ಲಾಮೀಕರಿಸುವ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಿನ ಹಾಗೂ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗಿನ ಧೋರಣೆಯ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೆಬ್ಬಂಡೆಯಂತೆ ನಿಂತವರು ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ. ಫಜ್ಲುಲ್-ಹಕ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಕ ಪ್ರಜಾಪಕ್ಷದೊಡನೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಏರ್ಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಪರ್ಯಾಯ ಪಕ್ಷ ಸಮೂಹವನ್ನು ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗಿನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ಸಫಲರಾದರು. ಇಂಥ ಅವರ ಒಂದೊಂದು ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಯೂ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯದೆನಿಸಿತು.

    ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೀರ ಸಾವರ್ಕರರ ಜೀವನ-ಚಿಂತನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ 1939ರಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಮರುವರ್ಷವೇ ಅದರ ಕಾರ್ಯಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು. ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಭೆಯ ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ (1941) ಬಂಗಾಳದ ಫಜ್ಲುಲ್-ಹಕ್ ಸರ್ಕಾರದ ವಿತ್ತ ಸಚಿವರಾದರು; 1942ರ ‘ಭಾರತ್ ಛೋಡೋ’ಚಳವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆಂಗ್ಲ ಸರ್ಕಾರದ ದಮನನೀತಿಗೆ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿ ಮಂತ್ರಿ ಪದವಿಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆಯಿತ್ತರು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್ ಜಾನ್ ಹರ್ಬರ್ಟ್‍ಗೆ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಬರೆದ ಪತ್ರ (16-11-1942) ಒಂದು ಅಪೂರ್ವ ದಾಖಲೆ.

    ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಭೆಯ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರೂ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಸ್ಟಾಫರ್ಡ್ ಕ್ರಿಪ್ಸ್ ಸಂಧಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಿನ ನಿಲವನ್ನು ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದುದು ಕ್ರಿಪ್ಸ್‍ರಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಕ್ರಿಪ್ಸ್ ಉದ್ಗರಿಸಿ “ನಿಮ್ಮ ಪಕ್ಷವೂ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿಗಳಲ್ಲವೆ?” ಎಂದಾಗ ಮುಖರ್ಜಿ ನಸುನಕ್ಕು “True, but that is a quarrel as between a brother and brother. Our goal is the same” ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದ್ದರು.

    ದೇಶವಿಭಜನೆಗೆ ವಿರೋಧ

    ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ದೇಶವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಸರ್ದಾರ್ ಪಟೇಲ್‍ರ ಆಶ್ವಾಸನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ 1946ರಲ್ಲಿ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕಾರ್ಯಕಾರಿಣಿ ಆ ವೇಳೆಗೇ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಯನ್ನೊಪ್ಪಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೆಂಬುದು ತಿಳಿದು ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ತೀವ್ರ ಹತಾಶೆಗೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿಂದಾಚೆಗೆ ವಿಭಜನೆಯಿಂದಾಗಲಿದ್ದ ಹಾನಿಗೆ ಜನರ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಲು ತಮ್ಮೆಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿನಿಯೋಗಿಸಿದರು. ಬಂಗಾಳದ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬಿನ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನಾದರೂ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಉಳಿಸಿದುದರಲ್ಲಿ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಯೋಗದಾನ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದಾಯಿತು. ವಿಭಜನೆ ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂಬ ಸ್ಥಿತಿ ತಲೆದೋರಿದಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳವು ವಿಭಜನೆಗೊಳ್ಳಲೆಂಬ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ನಿಲವು ಆಗ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಟೀಕೆಗೊಳಗಾಯಿತಾದರೂ ಕ್ರಮೇಣ ಅದರ ತಾರ್ಕಿಕತೆ ಜನರಿಗೆ ಮನವರಿಕೆಯಾಯಿತು. ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಆ ದಿನಗಳ ಹೇಳಿಕೆ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು: “The Congress partitioned India, and I partitioned Pakistan.”

    ಭಾರತ ವಿಭಜನೆಯ ಘೋಷಣೆಯಾದೊಡನೆ ನವಾಖಲಿಯಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಬರ್ಬರತೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಅಮಾನವೀಯ ಅತ್ಯಾಚಾರ ನಡೆಯಿತು. ಹಿಂದೂ ತರುಣಿಯರನ್ನು ನಗ್ನಗೊಳಿಸಿ ಅವರ ಮೈಮೇಲೆ ‘ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್ ಜಿಂದಾಬಾದ್’ ಎಂದು ಹಚ್ಚೆ ಹೊಯ್ಯಲಾಯಿತು. ಎಳೆಮಕ್ಕಳ ಕತ್ತು ಹಿಸುಕಿ ಅವರ ಶವಗಳನ್ನು ಅವರ ತಾಯಂದಿರ ಮೇಲೆ ಎಸೆಯಲಾಯಿತು.

    ಈ ಸುದ್ದಿ ಬಂದೊಡನೆ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ ಪ್ರಾಣದ ಹಂಗು ತೊರೆದು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು; ಆ ಪೈಶಾಚಿಕತೆಯನ್ನು ಕಣ್ಣಿಂದ ಕಂಡರು. ಅಲ್ಲಿಯ ಹಿಂದೂ ಪ್ರಮುಖರ ಭೇಟಿಯಾದರು. ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಮುಸ್ಲಿಂ ನಾಯಕರೊಬ್ಬರಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು:

    “ಈ ರಾಕ್ಷಸೀ ಕೃತ್ಯಗಳು ನನ್ನನ್ನು ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಳಿಸಿವೆ. ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮೌನ ಅನುಮೋದನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇವೆಲ್ಲ ನಡೆಯುವುದು ಅಶಕ್ಯ. ನೀವು ಇದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗುರುತಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿರಿ: ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಾಗಲಿ ಬಿಹಾರದಲ್ಲಾಗಲಿ ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ನವಾಖಲಿ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಶುರುವಾದರೆ ಒಬ್ಬನೇ ಒಬ್ಬ ಮುಸ್ಲಿಮನೂ ಜೀವ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದುವರೆಗೆ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಸುರಕ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದುದು ಅವರ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಹಿಂದೂಗಳು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದುದರಿಂದಲೇ.”

    ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ವಿಚಲಿತರಾದ ಮುಸ್ಲಿಂ ನಾಯಕರು ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಸಂಗಡ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಾಗಿ ಹಲವು ನೂರು ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆಯರ ಪ್ರಾಣವೂ ಮಾನವೂ ಉಳಿಯಿತು. ಅವರನ್ನೆಲ್ಲ ಕೊಲ್ಕತ್ತಾಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಲಾಯಿತು.

    ಮುಖರ್ಜಿ ನವಾಖಲಿಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಗಾಂಧಿಯವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರು; ನವಾಖಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಹಿಂದೂಗಳನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಕೋರಿದರು. ಅನಂತರ ಗಾಂಧಿಯವರು ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನರಸಂಹಾರವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರು.

    ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಿಂದ ನಿರ್ವಾಸಿತರಾದ ಹಿಂದೂಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗನುಗುಣವಾಗಿ ಅವರ ವಸತಿಗೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಪೂರ್ವಪಾಕಿಸ್ತಾನವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಸರ್ದಾರ್ ಪಟೇಲ್‍ರ ಸೂತ್ರವನ್ನು ನೆಹರು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಕ್ರಮೇಣ ನೆಹರುರೊಡನೆ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಭೇದ ಬಲಿಯುತ್ತಹೋಯಿತು. ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸರ್ಕಾರೀ ಸೇವಾವಲಯದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮೀಸಲಿಡಬೇಕೆಂಬ 1950ರ ‘ನೆಹರು-ಲಿಯಾಖತ್ ಒಪ್ಪಂದ’ ದಿಂದ ಈ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿರಿಸಿದುದು ಮುಖರ್ಜಿಯವರ  ಒತ್ತಾಯದಿಂದಲೇ. 

    ಕೇಂದ್ರ ಸಂಪುಟ ಸದಸ್ಯ

    1949-53ರ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರುರವರ ವ್ಯಕ್ತಿಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಉಚ್ಚ ಸ್ತರದಲ್ಲಿತ್ತು. ಭಾರತದ ಅಗ್ರನಾಯಕನಲ್ಲದೆ ಜಾಗತಿಕ ನಾಯಕನೆಂದೂ ಕರೆಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಂಬಲದಲ್ಲಿ ಅವರಿದ್ದರು. ಅವರ ದೋಷಯುಕ್ತ ಧೋರಣೆಗಳನ್ನು ಕಂಠೋಕ್ತವಾಗಿ ಟೀಕಿಸುವ ಎದೆಗಾರಿಕೆಯಿದ್ದ ವಿರಳರು, ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ.

    ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಸರ್ಕಾರದ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿಯವರ ಆಗ್ರಹದ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಸೇರಿದರು. ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸರಬರಾಜಿನಂಥ (Industry and Supplies) ಪ್ರಮುಖ ಸಚಿವಖಾತೆಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ವಹಿಸಲಾಯಿತೆಂಬುದು ಅವರ ತಜ್ಞತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಇದ್ದ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

    ಕಾಶ್ಮೀರದಂತೆ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಸೇರ್ಪಡೆಯನ್ನೂ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಗೆ ತಳ್ಳಲು ನೆಹರು ಹವಣಿಸಿದಾಗ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಸರ್ದಾರ್ ಪಟೇಲರಿಗೆ ವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಮುಖರ್ಜಿ ಕೇಂದ್ರ ಸಂಪುಟದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಮುಖರ್ಜಿ, ಪಟೇಲ್ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಎದುರಿಸಲು ನೆಹರು ಸಮರ್ಥರಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಪಟೇಲ್ ಅದನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡು ಬಗೆಹರಿಸಿದರು. ಏತನ್ಮಧ್ಯೆ ಪಟೇಲರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಹರು ಹಲವಾರು ಕಂಟಕಗಳನ್ನು ಒಡ್ಡಿದರೂ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಸೇರ್ಪಡೆಯನ್ನು ಸೇನಾಚರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಪಟೇಲ್ ಸಾಧಿಸಿದರು.

    ನೆಹರು ಸಂಪುಟದಿಂದ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ ನಿರ್ಗಮಿಸಿದ್ದು (ಏಪ್ರಿಲ್ 1950), ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಘದ ರಚನೆ (1951) – ಇದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೇ ಹೊಸ ತಿರುವನ್ನಿತ್ತಿತು. ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಘದ ಪ್ರಥಮ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಮುಖರ್ಜಿ 1951ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 11ರಂದು ಘೋಷಿತರಾದರು; 1952ರಲ್ಲಿ ಮರು-ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ರಾಷ್ಟ್ರ ಸ್ತರದ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಘ ರೂಪತಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿದವರು ಮುಖರ್ಜಿ.

    ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಭೆಯ ರಚನೆಯ ಪ್ರಾಕಾರ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ತಮ್ಮ ಸಲಹೆಗೆ ಅನುಮೋದನೆ ದೊರೆಯದಾದಾಗ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ ಆ ವೇದಿಕೆಯಿಂದ ದೂರ ಸರಿದರು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸೇತರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಕ್ಷವೊಂದರ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಮನಗಂಡು ಅವರು ನಡೆಸಿದ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲವಾಗಿ ರೂಪ ತಳೆದದ್ದು ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಘ (ಇಂದಿನ ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷದ ಪೂರ್ವರೂಪ). ದೇಶದ ಎಲ್ಲ ರಾಷ್ಟ್ರವಾದಿ ಶಕ್ತಿಗಳ ಒಮ್ಮುಖ ಸಂಘಟನೆ ಅದಾಗಬೇಕೆಂಬುದು ಅವರಿಗಿದ್ದ ಆಶಯ.

    ನೆಹರುರವರ ಮುಸ್ಲಿಂ ತುಷ್ಟೀಕರಣಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ

    1952ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯ ಭಾಷಣಗಳಲ್ಲಿ ನೆಹರು ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಘವನ್ನು ‘ಕಾಮ್ಯುನಲ್’(Communal) ಎಂದು ಜರೆದುದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮುಖರ್ಜಿ ವಾಕ್ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದರು:

    “[The Congress] surrendered itself during the last 35 years at the feet of the communal leaders…. Did you fight against the Communal Award? Who gave the communal percentages for the purpose of having some pact with the Muslim League? Who agreed to partition the country?….

    “If we feel with and attempt to unite 30 crores of Hindus living in India that have been liberated after a thousand years… if we try to recover our lost

    position in a manner which is 100 percent consistent with the dynamic principles of Hinduism for which Swami Vivekananda stood, I am proud to be  a communalist.”

    ನೆಹರುರವರ ಮುಸ್ಲಿಂ ತುಷ್ಟೀಕರಣ ಧೋರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮುಖರ್ಜಿ ಹೇಳಿದರು:

    “What right has he to appease [Muslims] at the cost of the nation? It is a question of the honour and self-respect of India.” ….

    “The Prime Minister very often says he believes in healing process.
    Undoubtedly. Healing by what means? Healing by curing the diseases? If there is a cancerous growth, will you put sandal oil on the cancer and heat it? You will have to go to the root of it. You will have to appreciate what the disease is.”

    ಪೂರ್ವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನರಕಯಾತನೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಮುಖರ್ಜಿ ಹೇಳಿದರು:

    “Until you can go and settle there with your wives and daughters, you cannot realize the agony of millions.”

    ವಿರೋಧಪಕ್ಷ ನಾಯಕ

    1952ರ ಲೋಕಸಭೆಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿಬ್ಬರು ಸದಸ್ಯರಷ್ಟೆ ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಘದಿಂದ ಆಯ್ಕೆಗೊಂಡರು. ಆದರೆ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಸಮುನ್ನತಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಳುವ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಗಳವರ ಅಸೀಮ ಗೌರವವನ್ನು ಮುಖರ್ಜಿ ಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು – ತಮ್ಮ ಧ್ಯೇಯವಾದ ಹಾಗೂ ಜನಾಭಿಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದಾಗಿ.

    ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೆರೆದ ವಿಶ್ಲೇಷಣನಿಶಿತತೆ ಮತ್ತು ಮಂಡನೆಯ ಪರಿಸ್ಫುಟತೆ ಎಷ್ಟು ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದ್ದಿತ್ತೆಂದರೆ ‘ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ಪತ್ರಿಕೆಯು “The mantle of Sardar Patel has fallen on Dr. Shyama prasad Mookerjee” ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡಿತ್ತು. ‘The Lion of Parliament’ ಎಂಬ ಅಭಿಧಾನ ಅವರ ಹೆಸರಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಆ ದಿನಗಳ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪದೇ ಪದೇ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

    ಅಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸೇತರ ಪಕ್ಷಗಳೆಲ್ಲ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಶೈಶವಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಪಕ್ಷಗಳ ಕೋರಿಕೆಯಂತೆ ಮುಖರ್ಜಿಯವರೇ ಅನಧಿಕೃತ ವಿರೋಧಪಕ್ಷ ನಾಯಕರೆನಿಸಿದುದು ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿಪ್ರಭಾವದ ದ್ಯೋತಕ. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಟಲ್‍ಜೀ ಉದ್ಗರಿಸಿದ್ದರು: ‘ವನದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಕ್ಕೆ ಯಾರು ಕಿರೀಟ ತೊಡಿಸುತ್ತಾರೆ? ಅದು ಸ್ವಯಂ ರಾಜಪದವಿಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ.’

    ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಂಸದ

    ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬಳಸಿ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಪಂಜಾಬಿನ ಅಕಾಲಿಕದಳ, ಒಡಿಶಾದ ಗಣತಂತ್ರ ಪರಿಷದ್ ಮೊದಲಾದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸೇತರ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲೋಕತಾಂತ್ರಿಕ ಮೋರ್ಚಾ (ನ್ಯಾಷನಲ್ ಡೆಮೊಕ್ರ್ಯಾಟಿಕ್ ಫ್ರಂಟ್) ರಚಿಸಿದರು. ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಹಲವು ಸಾಧನೆಗಳಂತೆ ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಥಮವೆನಿಸಿತು. ಗೌಣ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತಭೇದಗಳಿದ್ದರೂ ಒಟ್ಟಾರೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾ-ಪರ ಪಕ್ಷಗಳ ನಡುವೆ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಸಾಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಿವಾರ್ಯ ಕೂಡ ಎಂಬ ಚಿಂತನೆಯ ಆದ್ಯಪ್ರವರ್ತಕರು ಮುಖರ್ಜಿಯವರು.

    ನೆಹರು ಧೋರಣೆಗಳನ್ನು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಾಗಿ ಟೀಕಿಸುವಾಗಲೂ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಸಭಾಕಲಾಪಗಳು ಉನ್ನತ ಸ್ತರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಂತೆ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸಿ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯಾದರು.

    ದೇಶಭಕ್ತರ ಸಲಹೆಗಳನ್ನೂ ಪರಾಮರ್ಶೆಗಳನ್ನೂ ಅಧಿಕಾರಾರೂಢರು ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಸಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಹಮಿಕೆ ಸಲ್ಲದೆಂದೂ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿಯೇ (21-5-1952) ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದರು.

    1952ರ ನವೆಂಬರ್ 15ರಂದು ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣ ಭಾರತದ ಸಾಂಸದಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದು ಮೈಲಿಗಲ್ಲು. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಹಿಂದೂಗಳ ಬವಣೆ ಕುರಿತ ಅವರ ಒಂದೊಂದು ಮಾತೂ ಕೂರಲಗಿನಂತಿತ್ತು. ಅದಾದ ಎಷ್ಟೊ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಆ ಸಿಂಹಗರ್ಜನೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು:

    “We accepted Pakistan under certain basic conditions. When that

    basic condition is not observed by Pakistan, then the very basis of

    partition disappears. From that point of view the partition stands

    annulled and India is not bound by her commitments.”

    1947ರ ಅಕ್ಟೋಬರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಶ್ಮೀರದ ಗೊಂದಲಮಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಲಾಭ ಪಡೆದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಆಕ್ರಮಣ ನಡೆಸಿದ್ದು, ಭಾರತದೊಡನೆ ವಿಲೀನಪತ್ರಕ್ಕೆ ಕಾಶ್ಮೀರ ಮಹಾರಾಜರು ಹಸ್ತಾಕ್ಷರ ಮಾಡಿದ್ದು, ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೆಣೆಸಿ ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಉಳಿಸಿದ್ದು, ಯಾರ ಸಲಹೆಯನ್ನೂ ಕೇಳದೆಯೇ ನೆಹರು ಕಾಶ್ಮೀರ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೊಯ್ದದ್ದು, ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ರಾಷ್ಟ್ರಹಿತವನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಅಲಕ್ಷಿಸಿ ವಿದೇಶಗಳ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆಯಲು ಉಜ್ಜುಗಿಸಿದ್ದುದು ಗುಪ್ತಚರ ವಿಭಾಗದಿಂದ ತಿಳಿದುಬಂದಾಗಲೂ ನೆಹರು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದುದು, ಶೇಖ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆಯೇ ಸಮರ ಸಾರಿದುದು (“ಯಾವ ಕಾಶ್ಮೀರಿ ಮುಸಲ್ಮಾನನೂ ಕಾಫಿರರ ಪಕ್ಷವಾದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಿಗೆ ಸೇರಬಾರದು; ಅದು ಪಾಪ”) – ಇದೆಲ್ಲ ಇತಿಹಾಸ.

    ಕಾಶ್ಮೀರ ಉಳಿಸಲು ಸಂಘರ್ಷ

    ಪ್ರೇಮನಾಥ ಡೋಗ್ರಾ ನೇತೃತ್ವದ ಪ್ರಜಾಪರಿಷದ್ ಆಂದೋಲನ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದದ್ದು ಹೀಗೆ. ಅದು ಭಾರತದ ಅಖಂಡತೆಗಾಗಿ ನಡೆದ ಆಂದೋಲನ. ಯಾವ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿ ನೆಹರು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತೋ ಆ ದಿಶೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪರಿಷದ್ ಉದ್ಯುಕ್ತವಾದುದನ್ನು ನೆಹರು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ನೆಹರು ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ನಿಲವನ್ನೇ ತಳೆದರು. ತಮ್ಮ ಬಣ್ಣ ಬಯಲಾದ ಮೇಲೆ ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ದೆಹಲಿಗೆ ಮಾತುಕತೆಗಾಗಿ ಬರಲು ಹಿಂದೆಗೆದರು; ನೆಹರು ಶೇಖರನ್ನು ಓಲೈಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತಾವೇ ಶ್ರೀನಗರಕ್ಕೆ ಹೋದರು!

    ‘ಏಕ್ ನಿಶಾನ್, ಏಕ್ ವಿಧಾನ್, ಏಕ್ ಪ್ರಧಾನ್’ ಘೋಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಜಾಪರಿಷದ್ 1949ರಿಂದಲೇ ಆಂದೋಲನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತ್ತು. ಅದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರೇಮನಾಥ ಡೋಗ್ರಾರನ್ನು ಕಾಶ್ಮೀರ ಸರ್ಕಾರ ಬಂಧಿಸಿತ್ತು. 1952ರಲ್ಲಿ ಆಂದೋಲನದ ನೇತೃತ್ವವನ್ನು ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡು ಮುನ್ನಡೆಸದಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು, ಇಲ್ಲವೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ದೇಶವಾಗಿ ಘೋಷಿತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುದರ ಕೀರ್ತಿ ಸಲ್ಲಬೇಕಾದ್ದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಡೋಗ್ರಾ ಮತ್ತು ಮುಖರ್ಜಿಯವರಿಗೆ.

    ನೆಹರುರವರ ಶೇಖ್ ಮೋಹ

    ಭಾರತದೊಡನೆ ಕಾಶ್ಮೀರದ ಪೂರ್ಣ ವಿಲೀನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದ್ದ ಏಕೈಕ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ನೆಹರುರಿಗೆ ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾರ ಬಗ್ಗೆ ಇದ್ದ ವಿಚಾರಶೂನ್ಯ ಮೋಹ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಮಹಾರಾಜ ಹರಿಸಿಂಗ್‍ರನ್ನು ನೆಹರು ಶತ್ರುವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸತೊಡಗಿದ್ದುದು.

    ಆದರೆ ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾರಿಗೆ ನೆಹರು ಬಗ್ಗೆ ಮೋಹವೇನಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಚಾಣಾಕ್ಷತೆಯಿಂದ ನೆಹರುರನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡರಷ್ಟೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನ, ಭಾರತ-ಎರಡರಿಂದಲೂ ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗುಳಿಸಿ ತಾವು ಈ ‘ಆಜಾದ್ ಕಾಶ್ಮೀರ’ದ ಸಾಮ್ರಾಟರಾಗಬೇಕೆಂಬ ದಿಶೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ವರ್ಷಗಳುದ್ದಕ್ಕೂ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾಗಿದ್ದರು.

    ಶೇಖ್‍ರ ಸಖ್ಯಕ್ಕೆ ನೆಹರು ಎಷ್ಟುಮಟ್ಟಿಗೆ ಬಲಿಯಾಗಿದ್ದರೆಂದು ಸೂಚಿಸುವ ಪುರಾವೆಗಳಿಗೆ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲ.

    ಕಾಶ್ಮೀರದ ಮಹಾರಾಜ ಹರಿಸಿಂಗ್‍ರ ವಿರುದ್ಧ ‘ಕಾಶ್ಮೀರ್ ಛೋಡೋ’ ಆಂದೋಲನ ನಡೆಸಿದ್ದ ಶೇಖ್‍ರನ್ನು ಮಹಾರಾಜರ ಸರ್ಕಾರ 1946ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿತ್ತು. ಇದು ತಿಳಿದೊಡನೆ

    ನೆಹರು ಹುಚ್ಚನಂತಾದರು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಆಯೋಗದೊಡನೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಿನ ಮಾತುಕತೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಹಂತದಲ್ಲಿತ್ತು; ಇದು ನೆಹರುರಿಗೆ ಆದ್ಯತೆಯ ವಿಷಯವಾಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಗಾಂಧಿ, ಮೌಲಾನಾ ಆಜಾದ್ ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲರ ಹಿತವಾದವನ್ನೂ ಅಲಕ್ಷಿಸಿ ನೆಹರು ತಮ್ಮ ಆತ್ಮೀಯ ಶೇಖ್‍ರನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಕಾಶ್ಮೀರಕ್ಕೆ ದೌಡಾಯಿಸಿಬಿಟ್ಟರು. ದೇಶದ ಆಗುಹೋಗುಗಳಿಗಿಂತ ನೆಹರುರಿಗೆ ತಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರವಿರೋಧಿ ಮಿತ್ರನ ನೆರವಿಗೆ ಧಾವಿಸುವುದೇ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತು.

    ಕಾಶ್ಮೀರದ ನಿಜಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ ವರದಿ ಕಳಿಸುವಂತೆ 1949ರ ಆಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನೆಹರು ಗುಪ್ತಚರ ವಿಭಾಗದ ನಿರ್ದೇಶಕ ಬಿ.ಎ. ಮಲ್ಲಿಕ್‍ರವರನ್ನು ಕಳಿಸಿದ್ದರು. ಶೇಖ್ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಾನುಗುಣವಾಗಿ ಮಲ್ಲಿಕ್‍ರನ್ನು ನವುರಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವಕಕ್ಷೆಯೊಳಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡರು. ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಮಲ್ಲಿಕ್ ಅವರು ಶೇಖ್‍ರ ಪರವಾಗಿ ವರದಿಯನ್ನು ನೆಹರುರಿಗೆ ಕಳಿಸಿದರು. ಉಲ್ಲಾಸಗೊಂಡ ನೆಹರು ಆ ವರದಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು.

    ಗೃಹಮಂತ್ರಿ ಸರ್ದಾರ್ ಪಟೇಲ್ ಮಲ್ಲಿಕ್‍ರನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ, ನೆಹರುರವರಿಗೆ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ವರದಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪರೀಕ್ಷೆಗೊಳಪಡಿಸಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗುತ್ತಿತ್ತು – ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

    ಮಲ್ಲಿಕ್ ತಾವು ತಮಗೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವೆಂದು ತೋರಿದಂತೆ ಬರೆದಿರುವುದಾಗಿ ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪಟೇಲ್ “ನೀವು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಮೆಚ್ಚುವೆ. ಆದರೆ ಶೇಖ್‍ರ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮ್ಮ ಮನೋಮುದ್ರಿಕೆ ದೋಷಯುಕ್ತವೆಂದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ” ಎಂದರು.

    ಅದಾದ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಬರೆದ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ‘My Years with Neharu’) ಮಲ್ಲಿಕ್ ಹೇಳಿದರು: “ಈಗ ಸರ್ದಾರ್ ಪಟೇಲ್ ಇಲ್ಲ; ಗತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಕಾಲಗತಿಯಿಂದ ಈಗ ಸಿದ್ಧಪಟ್ಟಿದೆ: ಪಟೇಲ್‍ರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಸರಿಯಾಗಿದ್ದಿತು. ನಾನು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದ್ದೆ. ನಾನು ನೆಹರುರಿಗೆ ವರದಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಮೂರೇ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ನಾನೇ ಶೇಖ್‍ರ ವಿರುದ್ಧ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಡೆಸಬೇಕಾಯಿತು.”

    ಕಾಶ್ಮೀರದ ದುರಂತ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಎಷ್ಟೊ ಎಳೆಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸರ್ದಾರ್ ಪಟೇಲ್ ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಶೇಖ್‍ರ ನಿಕಟ ಮಿತ್ರರಾಗಿ ಅನೇಕ ಸಲ ಕಾಶ್ಮೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವರ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನುಂಡು ಆನಂದಿಸಿದ್ದ ನೆಹರು ಶೇಖರನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಇದು ಘೋರ ದೃಷ್ಟಿದೋಷದ ಪರಿಣಾಮವಷ್ಟೆ.

    ಕಾಶ್ಮೀರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ

    1952-53ರಲ್ಲಿ ನೆಹರುರೊಡನೆಯೂ ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾರೊಡನೆಯೂ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಸತತ ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸಿದರು. ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರಹಿತ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಗಲೇಬೇಕೆಂದು ಆಗ್ರಹಿಸಿದ್ದ ಅಂಶಗಳು ನಾಲ್ಕು:

    (1) ಭಾರತ ಸಂಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರದ ವಿಲೀನ ಸಮಗ್ರಗೊಳ್ಳಬೇಕು; ಸಂವಿಧಾನದ 370ನೇ ವಿಧಿಯೂ ‘ಪರ್ಮಿಟ್’ ಮೊದಲಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೂ ರದ್ದಾಗಬೇಕು.

    (2) ಆಕ್ರಮಿತ ಕಾಶ್ಮೀರದಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸುವ ಸಮಯನಿಗದಿತ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಘೋಷಿಸಬೇಕು.

    (3) ಆಕ್ರಮಿತ ಕಾಶ್ಮೀರದಿಂದ ತರುಮಲ್ಪಟ್ಟು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದು ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಬೀದಿಪಾಲಾಗಿದ್ದ ಸಾವಿರಾರು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಸಿಖ್ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಪುನರ್ವಸತಿ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಆಗಬೇಕು.

    (4) ಪ್ರಜಾಪರಿಷದ್ ಜನಾಂದೋಲನದ ವಿರುದ್ಧ ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ಸರ್ಕಾರ ನಡೆಸಿದ್ದ ದಮನಚಕ್ರ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳಬೇಕು.

    1952ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಶ್ಮೀರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಜಮ್ಮುವಿನಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ಜನಸಭೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಭಾಷಣ ಮಾಡುತ್ತ “ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನೆಲ್ಲ ಎಂದರೆ ಈ ಪ್ರಾಂತವನ್ನು ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತಗೊಳಿಸುವೆ. ಇಲ್ಲವೆ ಬಲಿದಾನ ಮಾಡುವೆ” ಎಂದಿದ್ದರು. ಆ ಆಂದೋಲನ ಅವರ ಬಲಿದಾನದಲ್ಲೆ ಸಮಾಪ್ತವಾದದ್ದು ದೊಡ್ಡ ದುರಂತ. ಅವರಂತೂ ತಮ್ಮ ವಚನದಂತೆ ನಡೆದು ಇತಿಹಾಸ ಸೇರಿದರು.

    “ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆಗಳಾಗಿ ಉಳಿಯಬೇಕೆಂಬ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜನ ಗುಂಡೇಟಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಸತತ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನು ನಾವು ಬೆಂಬಲಿಸಬೇಕಾದುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ” – ಎಂದು ಕಾನ್ಪುರದ ಜನಸಂಘ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಮುಖರ್ಜಿ ಪ್ರಜಾಪರಿಷದ್ ಆಂದೋಲನವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿ ಹೇಳಿದರು.

    ವಿಡಂಬನೆ

    ಇದಕ್ಕೆ ಜವಾಹರಲಾಲರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಹೀಗಿತ್ತು:

    “ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾರ ಧೋರಣೆ ಸರಿಯಿದೆ. ಅವರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೂ ಉಗ್ರವಾದ ದಮನಕಾರ್ಯ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದೆ.”

    ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯಿಂದ ನೆಹರು ಆ ವೇಳೆಗೇ ಎಷ್ಟು ದೂರ ಸರಿದಿದ್ದರೆಂಬುದನ್ನು ಈ ಅಪ್ರಬುದ್ಧ ಮಾತುಗಳು ಸ್ಫುಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯಂಥ ದೇಶಭಕ್ತರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲೂ ನೆಹರು ನಿರಾಕರಿಸಿದರೆಂಬುದು ಅವರ ಅಸಭ್ಯತೆಯನ್ನೂ ರಾಷ್ಟ್ರವಿರೋಧಿ ಮಾನಸಿಕತೆಯನ್ನೂ ಎತ್ತಿತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 5-2-1953ರಂದು ಮುಖರ್ಜಿಯವರಿಗೆ ನೆಹರು ಸೊಕ್ಕಿನಿಂದ ಬರೆದಿದ್ದರು:

    “ನಿಮಗೂ ನನಗೂ ನಡುವೆ ಸಮಾನ ಭೂಮಿಕೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಮಾತುಕತೆ ಪ್ರಯೋಜನಕರವಾಗದು.”

    ನೆಹರುರವರ ಈ ಮಾತನ್ನಂತೂ ಒಪ್ಪಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದುಕಡೆ ಅಪ್ರತಿಮ ದೇಶಭಕ್ತರೂ ಪ್ರಖರ ರಾಷ್ಟ್ರವಾದಿಯೂ ಆದ ಮುಖರ್ಜಿ, ಇನ್ನೊಂದುಕಡೆ ರಾಷ್ಟ್ರವಾದವೆಂಬ ಮಾತನ್ನೇ ಸಹಿಸದ ನೆಹರು – ಇವರ ನಡುವೆ ಏನು ಸಮಾನ ಭೂಮಿಕೆ ಇದ್ದೀತು?

    ವಿಡಂಬನೆಯೆಂದರೆ, ಶೇಖ್‍ಅಬ್ದುಲ್ಲಾರ ಹುಚ್ಚಾಟಗಳನ್ನು ಇಷ್ಟು ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಸಮರ್ಥಿಸಿದ ನೆಹರು ತಾವೇ ಅಲ್ಲಿಂದಾಚೆ ಕೇವಲ ಆರೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾರ ಬಂಧನದ ಆಜ್ಞೆ ಹೊರಡಿಸಬೇಕಾಯಿತಲ್ಲ?

    ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾರ ಅವಿಶ್ವಸನೀಯತೆ ಹೊಸ ಸಂಗತಿಯೆನಿಸಿದ್ದು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯೊಬ್ಬರಿಗೆ ಮಾತ್ರ. ಈ ಸಂಗತಿ ದೇಶಕ್ಕೆಲ್ಲ ಎಷ್ಟೊ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೇ ಮನವರಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಬಲಿದಾನದ ನೈತಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ನೆಹರು ಹೊರಲೇಬೇಕಾಗಿದೆ.

    “ದ್ವಿರಾಷ್ಟ್ರ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದಾಗಿ ಭಾರತದೇಶ ಎರಡು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಒಡೆಯಿತು. ನೀವು ಈಗ ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಮೂರನೆ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿಸಿ ತ್ರಿರಾಷ್ಟ್ರ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಜನ್ಮ ಕೊಡುತ್ತಿರುವಿರಿ! ಇದು ಭಯಾವಹವಾಗಿದೆ. ನಿಮ್ಮ ಕ್ರಮ ರಾಜ್ಯಾಂಗ ಸುಸ್ಥಿತಿಗೂ ಸಮಸ್ತ ಭಾರತದ ಹಿತಕ್ಕೂ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ.”

    ಹೀಗೆ ದಿಟ್ಟ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಿ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರುರವರನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದವರು ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ, 1953ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 13ರಂದು ಬರೆದ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ.

    ಭಾರತೀಯರು ಜಮ್ಮುವಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ‘ರಹದಾರಿ’ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಹೀನಾಯ ಸ್ಥಿತಿ – ಎಂದು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಹೇಳಿದಾಗ ನೆಹರು ‘ಅಂಥ ಪರ್ಮಿಟ್‍ನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ತೇಲಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಅವರಿಗೆ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿಯ ಅರಿವಿರಲಿಲ್ಲವೆ?

    “ಈಗ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಗಳ ಹೇಳಿಕೆಯ ಅಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ಸಾಬೀತು ಮಾಡಲು ನಾನು ಕಾಶ್ಮೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲೇಬೇಕಾಗಿದೆ” ಎಂದರು ಮುಖರ್ಜಿ.



    ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ : ಜೀವನರೇಖೆಗಳು

    1901       :     ಜುಲೈ 6 ಜನನ: ಕಲ್ಕತ್ತ-ಭವಾನಿಪುರದಲ್ಲಿ. ತಂದೆ: ಸರ್ ಆಶುತೋಷ     

                            ತಂದೆ: ಸರ್ ಆಶುತೋಷ   ಮುಖರ್ಜಿ; ತಾಯಿ: ಜೋಗಮಾಯಾದೇವಿ

    1922       :    ವಿವಾಹ : ಸುಧಾದೇವಿ ಅವರೊಡನೆ

    1923       :    ಎಂ. ಎ. ಪದವಿ (ಬಂಗಾಳಿ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ)

    1924       :    ಮೇ : ಆಶುತೋಷರ ನಿಧನ. ಬಿ.ಎಲ್. ಪದವಿ; ಕಲ್ಕತ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ

                            ಸಿಂಡಿಕೇಟ್ ಸದಸ್ಯ

    1926-27      :     ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ವ್ಯಾಸಂಗ : ಬ್ಯಾರಿಸ್ಟರ್

    1929-30      :     ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಉಮೇದುವಾರರಾಗಿ ಬಂಗಾಳ ವಿಧಾನಪರಿಷತ್ ಸದಸ್ಯ

    1933             :     ಪತ್ನಿ ಸುಧಾದೇವಿ ನಿಧನ

    1934-38      :     ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಉಪಕುಲಪತಿ

    1937             :     ಬಂಗಾಳ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಸಚಿವ

    1938       :     ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ ಮತ್ತು ವಾರಣಾಸಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಂದ ಗೌರವ                         ಡಾಕ್ಟರೇಟ್

    1939       :     ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಭೆಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆ. 1940: ಕಾರ್ಯಾಧ್ಯಕ್ಷ

    1941-42      :     ಫಜ್ಲುಲ್-ಹಕ್ ನೇತೃತ್ವದ ಬಂಗಾಳ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ವಿತ್ತಮಂತ್ರಿ

    1942       :     ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ                         ಧೋರಣೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿ ಬಂಗಾಳ ಸಂಪುಟದಿಂದ ರಾಜೀನಾಮೆ

    1943       :     ಬಂಗಾಳ ಕ್ಷಾಮ; ವ್ಯಾಪಕ ಪರಿಹಾರಕಾರ್ಯ

    1943-46      :     ದೇಶವಿಭಜನೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಚಾರಾಭಿಯಾನ

    1946       :     ಬಂಗಾಳ ವಿಧಾನಸಭಾ ಸದಸ್ಯ; ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ ದಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳ

                            ಪರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ

    1947       :     ಗಾಂಧಿಯವರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಕೇಂದ್ರ

                            ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸರಬರಾಜು ಖಾತೆಯ ಸಚಿವ

    1950       :     ಪೂರ್ವಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಹಿಂದೂ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಪುನರ್ವಸತಿಯ ಬಗ್ಗೆ

                            ನೆಹರುರೊಡನೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ; ಮಂತ್ರಿಪದವಿಗೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ಏಪ್ರಿಲ್ 1950)

    1951       :     ಅಕ್ಟೋಬರ್: ‘ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಘ’ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷದ ಸ್ಥಾಪನೆ;                         ಪ್ರಥಮ ಅಧ್ಯಕ್ಷ

    1952       :     ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯ

    1953       :     ಭಾರತದೊಡನೆ ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರದ ಪೂರ್ಣ ವಿಲೀನಕ್ಕೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ                         ಪ್ರಜಾಪರಿಷದ್ ಮೂಲಕ ಆಂದೋಲನ; ಬಂಧನ

    1953       :     ಜೂನ್ 23: ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ನಿಧನ

    ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ಬಂಧನ

    ‘ಏಕ್ ದೇಶ್ ಮೇ ದೋ ಪ್ರಧಾನ್, ದೋ ವಿಧಾನ್, ದೋ ನಿಶಾನ್ ನಹೀ ಚಲೇಂಗೇ, ನಹೀ ಚಲೇಂಗೇ’ ಎಂಬ ಪ್ರಜಾಪರಿಷದ್ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ಸರ್ಕಾರದ ರಹದಾರಿ (ಪರ್ಮಿಟ್) ನಿಯಮವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ 1953ರ ಮೇ 11ರಂದು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ಸರ್ಕಾರ ಅವರನ್ನು ಗೃಹಬಂಧನದಲ್ಲಿರಿಸಿತು. ಅವರ ಆರೋಗ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಹೊರಜಗತ್ತಿಗೆ ಸರ್ಕಾರ ತಿಳಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ‘ನಾನು ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ವೈದ್ಯ. ಅವರ ದೇಹಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೇಕೆ ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ?’ ಎಂದು ಬಂಗಾಳದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಬಿಧಾನಚಂದ್ರರಾಯ್ ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾರನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರು.

    ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಬಂಧನದ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ನೆಹರು ಕಾಶ್ಮೀರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ಕೊಟ್ಟರು.

    ಆದರೆ ಆಗಲೂ ಮುಖರ್ಜಿಯವರನ್ನು ಮುಖತಃ ಕಂಡು ಮಾತನಾಡಬೇಕೆಂದು ನೆಹರು ಮಹಾಶಯರಿಗೆ ಅನ್ನಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ.

    ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರನ್ನು ಶ್ರೀನಗರದ ನಿಶಾತಬಾಗ್ ಎಂಬ ಬಡಾವಣೆಯ ಪುಟ್ಟ ಮನೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ನಜರಬಂದಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ನಿಧನಾನಂತರ ಆ ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳದ ದರ್ಶನಕ್ಕೆಂದೇ ಪ್ರತಿದಿನ ನೂರಾರು ಜನ ದೇಶಭಕ್ತರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗತೊಡಗಿದರು. ಅದರ ನೆನಪು ಉಳಿಯದಿರಲೆಂದು ಕಾಶ್ಮೀರ ಸರ್ಕಾರ ಆ ಮನೆಯನ್ನು ಕೆಡವಿ ನೆಲಸಮ ಮಾಡಿತು.

    ಅವಸಾನ

    ಬಂಧನದ ಆರಂಭದ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಮುಖರ್ಜಿ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿದ್ದರು. ತಪಾಸಣೆಗಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೂ ಒಯ್ಯಲಾಗಿತ್ತು. ಆ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಈ ಜನನಾಯಕರ ಹೆತ್ತ ತಾಯಿಗಾದರೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಕಾಶ್ಮೀರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅನ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ದೇಹಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಗೋಜಿಗೂ ಕಾಶ್ಮೀರ ಸರ್ಕಾರ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯಕ್ಕೊಯ್ಯಲೂ ಇಲ್ಲ. ವಿಳಂಬವಾಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೊಯ್ದಾಗಲೂ ಅವರ ಬಂಧನ ಉಸ್ತುವಾರಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಜೊತೆಗಾರರಿಗೆ ಅವರೊಡನೆ ಹೋಗಲು ಸರ್ಕಾರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿತು.

    ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ನಿಧನರಾದ ಮೇಲೆ, ಎರಡು ಗಂಟೆ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಅವರ ತಾಯಿ ಜೋಗಮಾಯಾದೇವಿಯವರಿಗೆ ಕಾಶ್ಮೀರ ಸರ್ಕಾರ ‘ತಮ್ಮ ಪುತ್ರರು ಈಗ ಜೀವಂತ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಮೊಗುಮ್ಮಾಗಿ ಒರಟಾಗಿ ಒಂದು ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುದ್ದಿ ಕಳಿಸಿತು.

    ಕುಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಪರ್ಮಿಟ್’ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಸ್ತಗೊಂಡು ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ತ್ರಿವರ್ಣಧ್ವಜ ಹಾರಿದ್ದು ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಬಲಿದಾನದ ತರುವಾಯವೇ. ಅದಾದ ಮೇಲೆ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವೂ ಕಾಯ್ದೆಗಳೂ ಕಾಶ್ಮೀರಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯವಾಗಲು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಾಲ ಬೇಕಾಯಿತು.

    ಬಲಿದಾನದ ಸತ್ಫಲ

    ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಾಶ್ಮೀರದ ‘ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ’ಗಳು ಅನ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಎನಿಸಿದರು; ‘ಸದರ್-ಎ-ರಿಯಾಯತ್’ ರಾಜ್ಯಪಾಲರೆನಿಸಿದರು; ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಕಾಶ್ಮೀರಕ್ಕೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು; ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ, ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ತನಿಖಾ ವಿಭಾಗ ಮೊದಲಾದ ಅಂಗಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದೊಳಕ್ಕೆ ಕಾಶ್ಮೀರ ಬಂದಿತು. ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಬಲಿದಾನದಿಂದಾಗಿಯೇ ಈ ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಚಾಲನೆ ದೊರೆತದ್ದು – 1956ರ ತರುವಾಯ.

    1953ರ ಜೂನ್ 23ರಂದು ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ದೇಹಾಂತವಾಯಿತು. ಅದಾದ ಆರು ವಾರಗಳಲ್ಲಿ

    (8 ಆಗಸ್ಟ್) ಸ್ವಯಂ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರುರವರೇ ತಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ‘ಶೇರ್-ಎ-ಕಾಶ್ಮೀರ್’ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾರ ಬಂಧನದ ಆಜ್ಞೆ ಹೊರಡಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಶೇಖ್ ಬಂಧನವೇ ನೆಹರುರವರು ತಳೆಯುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದ ಕಾಶ್ಮೀರ ಧೋರಣೆಯ ಅತಾರ್ಕಿಕತೆಯನ್ನು ಪುರಾವೆಗೊಳಿಸಿತು.

    ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಬಲಿದಾನ, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಶೇಖ್ ಬಂಧನ – ಈ ಘಟನಾವಳಿಯಿಂದಾಗಿಯೇ ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರ ಭಾರತದ ಅಂಗವಾಗಿ ಉಳಿಯುವಂತಾಯಿತು – ಎಂಬುದು ನಿಸ್ಸಂದೇಹ.

    ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ ನಿಧನರಾದಾಗ (23-6-1953) ದೇಶದುದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ಶೋಕಾಚರಣೆಗಳೂ ಅವರ ಗುಣಗಾನಗಳೂ ನಡೆದವು. ವಿಖ್ಯಾತ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರವೇತ್ತ ಡಾ|| ಎಂ.ಆರ್. ಜಯಕರ್ ಆಡಿದ ಮಾತು ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕ: “To die in a prison house, locked there by his country’s Swadeshi Government by persons with whom he shared power as a colleague, is a fitting termination of a warring life. Let us hope that this incident will make the Government of India realize, in their self-complacent enjoyment of the chits of American visitors, the enormity of their behaviour, which ignored all the canons of fairness and justice accepted by civilized governments.”

    ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಬಲಿದಾನವಾಗಿ ಈಗ ಅರವತ್ತೆಂಟು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿವೆ. ಅಂದು ಶೇಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ಮಾಡಿದ್ದ ಕೆಲಸವನ್ನೇ ಅನಂತರ ಅವರ ಸುಪುತ್ರ ಡಾ|| ಫಾರುಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯಾಸ ನಡೆಸಿದರು. ಗಡಿಯಾಚೆಯಿಂದ ಅಕ್ರಮ ನುಸುಳುವಿಕೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ 1995ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಅವ್ಯವಹಾರ್ಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದೊತ್ತಿದಾಗ ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಪಿ.ವಿ. ನರಸಿಂಹರಾವ್ “ಆಕಾಶಕ್ಕೂ ಒಂದು ಮಿತಿಯಿದೆ” ಎಂದಿದ್ದರು. ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ವಾಯತ್ತವಾಗಬೇಕೆಂದೂ 1953ಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವದ ಸ್ಥಿತಿ ಬರಬೇಕೆಂದೂ

    ಡಾ|| ಫಾರುಖ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ 2000ದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಯ ವಿಧಾನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಗೊತ್ತುವಳಿ ಮಾಡಿಸಿದ್ದರು.

    ಭಾರತ ಕೇಸರಿ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ

  • ಚುನಾವಣೆಗಳು ಪಾಠ ಕಲಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ದಿಟವೇ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿ ಸಾರಿ ಬೇರೆಯವೇ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತವೆಂಬುದೂ ದಿಟವೇ. ಯಾವುದೇ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ಸದಾಕಾಲ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾರದೆಂಬುದು ಹಲವು ಬಾರಿ ಪುರಾವೆಗೊಂಡಿದೆ. ಯಾವುದೊ ‘ಅಲೆ’ಗಳು ಪವಾಡವನ್ನೆಸಗಿಬಿಡುತ್ತದೆಂಬುದನ್ನು ಪೂರ್ಣ ನೆಚ್ಚುವಂತಿಲ್ಲವೆಂಬುದೂ ಹಲವು ಬಾರಿ ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ.

    ಹಲವು ತಿಂಗಳುಗಳಿಂದ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ತೀವ್ರ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಕೆರಳಿಸಿದ್ದ ಐದು ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಫಲಿತಾಂಶ ಮೇ 2ರಂದು ಹೊರಬಿದ್ದಿದೆ. ಅಸ್ಸಾಮಿನಲ್ಲಿ ಭಾಜಪ, ಪುದುಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಎನ್.ಡಿ.ಎ. ಮೈತ್ರಿಕೂಟ ಜಯ ಗಳಿಸಿವೆ. ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಎಲ್.ಡಿ.ಎಫ್., ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಡಿ.ಎಂ.ಕೆ., ಪಶ್ಚಿಮಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ತೃಣಮೂಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಇವು ಶಂಕಾತೀತ ಬಹುಮತ ಸ್ಥಾಪಿಸಿವೆ. ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಈ ಮೂರು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಗೆಲವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿರುವ ಪಕ್ಷಗಳು ಸಂತೃಪ್ತಭಾವದಿಂದ ಸಂಭ್ರಮಿಸುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಪಶ್ಚಿಮಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ತೃಣಮೂಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಗೆದ್ದಿದ್ದರೂ ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿಯವರು ತಾವು ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದ್ದ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿಯೆ ಪರಾಭವಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಭಾಜಪ ಸಂಖ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಬಹುಮತ ಸಾಧಿಸದಿದ್ದರೂ 77ರಷ್ಟು ಅಧಿಕ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ತೆಕ್ಕೆಗೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವುದು ತೃಣಮೂಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಗೆಲವನ್ನು ಮುಕ್ಕಾಗಿಸಿದೆ. ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೇಲುಗೈಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪಿಣರಾಯಿ ವಿಜಯನ್ ಶಬರಿಮಲೆ ವಿವಾದ ಮೊದಲಾದ ಜ್ವಲಂತ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಗಡಸು ನಿಲವುಗಳನ್ನು ಕೈಬಿಡಬೇಕಾಯಿತು. ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಂ.ಕೆ. ಸ್ಟಾಲಿನ್ ನೇತೃತ್ವದ ಡಿ.ಎಂ.ಕೆ. ಪಕ್ಷದ ಮುನ್ನಡೆಯಾಗಿರುವುದು ಹೌದು. ಆದರೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖರ ಮೇಲೆ ತೆರಿಗೆ ವಂಚನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಆರೋಪಗಳ ತೂಗುಗತ್ತಿ ಜೀವಂತವಿರುವುದು ಮೊದಲಾದ ಇರುಸುಮುರುಸುಗಳು ಇಲ್ಲದಿಲ್ಲ.

    ಪಶ್ಚಿಮಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ನೇತೃತ್ವದ ತೃಣಮೂಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಗೆಲವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೂ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭಾಜಪ 77ರಷ್ಟು ಅಧಿಕ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿರುವುದು ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಾಧನೆಯೆಂದು ಒಪ್ಪಬೇಕಾಗಿದೆ. 2016ರಲ್ಲಿ ಭಾಜಪ ಗಳಿಸಲಾಗಿದ್ದುದು ಮೂರೇ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳು. ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಭಾಜಪಕ್ಕೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಸ್ಥಳೀಯ ನಾಯಕತ್ವ ಇರದಿದ್ದರೂ 77ರಷ್ಟು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಅದು ಪಡೆದುಕೊಂಡದ್ದು ಕಡಮೆಯ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲ.

    ಚುನಾವಣೆಗಳು ಪಾಠ ಕಲಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ದಿಟವೇ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿ ಸಾರಿ ಬೇರೆಯವೇ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತವೆಂಬುದೂ ದಿಟವೇ. ಯಾವುದೇ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ಸದಾಕಾಲ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾರದೆಂಬುದು ಹಲವು ಬಾರಿ ಪುರಾವೆಗೊಂಡಿದೆ. ಯಾವುದೊ ‘ಅಲೆ’ಗಳು ಪವಾಡವನ್ನೆಸಗಿಬಿಡುತ್ತವೆಂಬುದನ್ನು ಪೂರ್ಣ ನೆಚ್ಚುವಂತಿಲ್ಲವೆಂಬುದೂ ಹಲವು ಬಾರಿ ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳದೂ ಸ್ಥಳೀಯ ನಾಯಕತ್ವದ್ದೂ ಗಣನೀಯ ಪಾತ್ರವಿರುತ್ತದೆಂಬುದಂತೂ ಇದೀಗ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಫುಟಗೊಂಡಿದೆ.

    ಬಂಗಾಳದ ರಾಜಕೀಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಬದಲಾಗಬೇಕಾದುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಂತೂ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಪ್ರಕರಣಗಳ ವಿಷಯ ಒತ್ತಟ್ಟಿಗಿರಲಿ (ಈಗಿನ ಟಿ.ಎಂ.ಸಿ. ಸಚಿವಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಶೇ. 28ರಷ್ಟು ಮಂದಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಮೊಕದ್ದಮೆಗಳಿವೆ.) ಆರೂಢ ಸರ್ಕಾರದ ಮೃದುಧೋರಣೆಯ ಫಲಿತವಾಗಿ ಈಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳ ಪ್ರಾಂತವು ಇಸ್ಲಾಮೀ ಆತಂಕವಾದಿ ಶಕ್ತಿಗಳ ಆಡುಂಬೊಲವಾಗಿದ್ದುದು ಅಸಂದಿಗ್ಧವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಲ್‍ಖೈದಾ ನಂಟಸ್ತಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹಲವು ಸಂಘಟನೆಗಳನ್ನು ಎನ್.ಐ.ಎ. – ನ್ಯಾಶನಲ್ ಇನ್‍ವೆಸ್ಟಿಗೇಷನ್ ಏಜೆನ್ಸಿ ಬಯಲುಗೊಳಿಸಿದ್ದೂ ಇದೆ. ಆದರೂ ಆಳುವ ಪಕ್ಷವೇ ಮತಬ್ಯಾಂಕ್ ಪರಿಗಣನೆಗಳಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರವಿರೋಧಿ ಶಕ್ತಿಗಳ ಸಾಹಚರ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿರುವಾಗ ನಿಯಂತ್ರಣ ಎಷ್ಟುಮಟ್ಟಿಗೆ ಶಕ್ಯವಾದೀತು? ವಿರೋಧಪಕ್ಷಗಳಾದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಮತ್ತು ಸಿ.ಪಿ.ಐ.(ಎಂ)ಗಳೂ ಬೆಂಬಲಕ್ಕಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವುದು ಇಸ್ಲಾಮೀ ವಲಯವನ್ನೇ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾಮಪಕ್ಷಗಳು ತೃಣಮೂಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಿನಿಂದ ಉಚ್ಚಾಟನೆಗೊಂಡ ಮೇಲೂ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ವ್ಯತಿರೇಕವೇ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಇಸ್ಲಾಂ ಎಂಬುದು ಬಡವರ, ಸಂತ್ರಸ್ತರ, ಅಧಿಕಾರವಂಚಿತರ ಪರವಾದ ಮತ – ಎಂಬ ಜಾಡಿನ ‘ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ’ ಮಂಡನೆಗಳೂ 1977ರ ದಶಕದಷ್ಟು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೇ ಅವ್ಯಾಹತವಾಗಿ ಮೆರೆದಿರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಇವೇ ಸೆಕ್ಯುಲರಿಸಮ್ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜಕೀಯ ಪೆÇೀಷಣೆ ಪಡೆದ ಈ ವಿಕೃತಿಗಳು ಪ್ರಾಂತದ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರ ಧ್ವನಿಯು ಹೊರಹೊಮ್ಮಲು ಅವಕಾಶವನ್ನೇ ನೀಡಿಲ್ಲ. ವಾಮಪಕ್ಷಗಳ ಆಸರೆ ತಪ್ಪಿದ್ದರಿಂದ ಲೇಖಕ-ಕಲಾವಿದ-ಬೋಧಕವರ್ಗಗಳ ಅನೇಕರು ತೃಣಮೂಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಬಣದ ತೆಕ್ಕೆಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚ್ಛನ್ನ ಇಸ್ಲಾಮೀಕರಣ, ಸರ್ಕಾರೀ ನೌಕರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿಕೆ, ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಕೃತೀಕರಣ ಮೊದಲಾದವೆಲ್ಲ ಧಾರಾಳವಾಗಿಯೇ ನಡೆದಿವೆ.

    ಈ ಅರಾಜಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಆಶಯದಿಂದಲೇ ಪಶ್ಚಿಮಬಂಗಾಳದ ಈ ಬಾರಿಯ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಭಾಜಪ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದಾಗಿ ಭಾವಿಸಿದ್ದುದು. ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಾದರೂ ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಉಪಕ್ರಮಗೊಂಡಿರುವುದು ರಾಷ್ಟ್ರಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದಾಖಲೆಗೆ ಅರ್ಹವಾದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ.

    ಚುನಾವಣೆಯ ಫಲಶ್ರುತಿ

  • ಖ್ಯಾತ ಗಾಂಧಿವಾದಿ ಇತಿಹಾಸಸಂಶೋಧಕ ಧರ್ಮಪಾಲ್ರೊಡನೆಉತ್ಥಾನಕ್ಕಾಗಿ ಎಸ್.ಆರ್. ರಾಮಸ್ವಾಮಿಯವರು 1989 ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಶನ. ಇದುಉತ್ಥಾನ 1990 ಜನವರಿ ವಿಶೇಷಾಂಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಭಾರತಕ್ಕೆ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಜನರಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ್ದ ಧ್ಯೇಯವಾದ, ರಾಷ್ಟ್ರಕ ಭಾವನೆಗಳು ಆಮೇಲೆ ಮುಂದುವರಿಯಲಿಲ್ಲವೇಕೆ?

    ಉತ್ತರ: ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಪೂರ್ವದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅದೊಂದು ಬಗೆಯ ಅಲೌಕಿಕ ಉತ್ಸಾಹ ಹರಡಿತ್ತೆಂಬುದು ನಿಜ. ಆದರೆ ಅದರ ಮೂಲವು ಭಾವನಾಸ್ತರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿತೇ ಹೊರತು ಅದಕ್ಕೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಗಟ್ಟಿ ನೆಲಗಟ್ಟು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಗಟ್ಟಿಯಾದದ್ದೇನನ್ನೂ ಸಾಧಿಸುವುದು ಆಗ ಶಕ್ಯವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಗಾಂಧಿಯವರು ಒಂದು ಪವಾಡವನ್ನೆಸಗಿದರು; ಆದರೆ ಅದು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಯಿತು. ಇದನ್ನೂ ಗಾಂಧಿ ಅರಿಯದವರಲ್ಲ. ರಾಷ್ಟ್ರಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ತಳಹದಿಯನ್ನೇನೊ ಅವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಅದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸುಭದ್ರ ಸಮೃದ್ಧ ರಾಷ್ಟ್ರವೊಂದನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಕೆಲಸ ಆರಂಭವಾಗಬಹುದಿತ್ತು. ಇದು ಹಾಗಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ದುರಂತ.

    1922ರಿಂದ 1947ರ ವರೆಗಿನದು ಒಂದು ಪವಾಡಯುಗವೆನ್ನಬಹುದು. ಅದನ್ನು ಒಂದು ಬಿರುಗಾಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಉನ್ಮೇಷಕ್ಕೆ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸ್ವರೂಪವಿತ್ತವರು ಗಾಂಧಿ. ಆದರೆ ಅದು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಾಂಧಿ ಅರಿತೇ ಇದ್ದರು. ಗಾಂಧಿಯವರ ದೃಷ್ಟಿ ಏನಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ಅವರ ಹಲವಾರು ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಂದ ಊಹಿಸಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಖಾದಿಯು ಭಾರತದ ಬಟ್ಟೆ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲ್ಲ ಅವರು ಖಾದಿ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದು! ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ನಾವು ಖಾದಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು ಒಂದು ಆಕಸ್ಮಿಕವೇ’ ಎಂದು 1945ರ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿ ಹೇಳಿದ್ದುಂಟು. ಗಾಂಧಿಯವರು ಅರಸುತ್ತಿದ್ದುದು ಸರ್ಕಾರದ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಒಂದು ಜೀವನಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು. ಖಾದಿ ಅಂಥ ಒಂದು ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಕೃಷಿ ಮೊದಲಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಮುಖ್ಯವಾದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ.

    ಗಾಂಧಿಯವರ ಸಾಧನೆಯೆಂದರೆ ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ಬಗೆಗೆ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿದ್ದ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಕ್ರಮೇಣ ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಿದ್ದು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕಾಲ್ತೆಗೆಯಲು ಮುಖ್ಯವಾದ ಒತ್ತಡ ಈ ಸಂಗತಿಯೇ. ನೌಕಾದಂಗೆ ಮುಂತಾದುವೆಲ್ಲ ಆಗಂತುಕವೆನ್ನಬಹುದು.

    ಗಾಂಧಿಯವರು ಕಟ್ಟಿ ಎಬ್ಬಿಸಿದ ಭವನ ಕುಸಿದಿದ್ದರಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚರಿಯೇನಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ನವೋದಿತ ರಾಷ್ಟ್ರದ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿಕೊಂಡವರ ಮನೋಧರ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರದಕ್ಕಿಂತ ಪೂರ್ಣ ಬೇರೆಯಾಗಿತ್ತು. ನಾಡಿನ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳೆನಿಸಿಕೊಂಡವರು ನಾಲ್ಕೈದು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚುಹೆಚ್ಚು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯಾಭಿಮುಖರಾಗುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದರು.

    ಸಮಾಜದ ಈ ದ್ವಿಮುಖತೆಗೆ ನೀರೆರೆದು ಪೋಷಿಸಲು ‘ಭಾರತಕ್ಕೂ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಜಗತ್ತಿಗೂ ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಮುನ್ನೂರು ವರ್ಷದ ಅಂತರ ಇದೆ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಿಥ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ವಿದೇಶೀ ಪ್ರಭುತ್ವದಡಿಯಲ್ಲಿ ಜನರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಏನಾದರಾಗಿರಲಿ; ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ನಾಯಕರಾದವರು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಆಶೋತ್ತರಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಕೊಡದಿರಲು ಕಾರಣಗಳೇನು?

    ಉತ್ತರ: ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದೊಡಗೂಡಿ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯಾಗಬೇಕಿತ್ತು; ವಿದೇಶೀ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗುವ ದಾರಿಗಳನ್ನು ಅರಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ದಿಶೆಯಲ್ಲಿ ನಾಯಕರು ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ.

    ಆಗಿನ ನೇತೃತ್ವ ಎಷ್ಟು ಕಳಾಹೀನವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತ್ತೆನ್ನಲು ಎಷ್ಟು ಬೇಕಾದರೂ ನಿದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಹುದು. ಗಿರಿಜಾಶಂಕರ ಬಾಜಪೈ ಅವರನ್ನು ವಿದೇಶಾಂಗ ಖಾತೆಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸುವುದರ ಬಗೆಗೆ ವಿವಾದವೆದ್ದಾಗ ‘ನಾವೇನು ಮಾಡೋಣ? ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ ಜನರೇ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ?’ – ಎಂದು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪ್ರಮುಖರು ಮಾತನಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆ.

    ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಯಾರಾಗಬೇಕೆಂಬ ಚರ್ಚೆ ನಡೆದಾಗ ಮೌಲಾನಾ ಆಜಾದ್ ಮೊದಲಾದವರು ರಾಜಾಜಿಯವರು ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಬೇಕೆಂದರು; ನೆಹರು ರಾಜೇಂದ್ರಪ್ರಸಾದರ ಪರವಾಗಿದ್ದರು: ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೆಹರು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳು: “ರಾಜಾಜಿ ಗವರ್ನರ್‍ಜನರಲ್ ಪದವಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಹೊರದೇಶಗಳ ಗಣ್ಯರು ಬಂದಾಗ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಬಗೆಗೆ ಅವರಿಗೆ ಆಗಾಗ ಗೊಂದಲವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆಮೇಲಾಮೇಲೆ ಅವರು ಶಿಷ್ಟವರ್ತನೆಯನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ದೊಡ್ಡ ಪದವಿಯನ್ನು ಅವರು ನಿರ್ವಹಿಸಿಯಾರೇನೋ.” ಅರ್ಥಾತ್, ಭಾರತದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗುವವರೂ ಸಹ ವಿದೇಶೀಯರಿಗೆ ಸಮ್ಮತರಾಗಬೇಕು!

    ನೆಹರುರವರ ‘ರಾಜಕೀಯಪ್ರಜ್ಞೆ’ ಎಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳಿಂದ ಊಹಿಸಬಹುದು. 1944ರ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ನೆಹರು ಅಹಮದ್‍ನಗರದ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಗವರ್ನರ್-ಜನರಲ್ ವೇವೆಲ್‍ನಿಂದ ಒಂದು ಭಾಂಗಿ ಬಂದಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ಪುಸ್ತಕಗಳಿದ್ದವು. ವೇವೆಲ್ ಬರೆದಿದ್ದ: ‘ಎಡ್ವರ್ಡ್ ಥಾಮ್ಸನರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಅವರ ಒಂದೆರಡು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಅವಲೋಕನಕ್ಕಾಗಿ ಇದರೊಡನೆ ಕಳಿಸಿರುವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕವನಸಂಗ್ರಹವೊಂದನ್ನು ಇರಿಸಿರುವೆ.”

    ಈ ಸಣ್ಣ ಘಟನೆಯೂ ಕೂಡ ನೆಹರುರವರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಈಡುಮಾಡಿತು. ‘ವೇವೆಲ್ ನನಗೆ ಇದನ್ನು ಕಳಿಸಿರುವ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ನಾನು ಉಳಿದವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕೇ ಬೇಡವೇ? ತಿಳಿದರೆ ಜನ ಅಪಾರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರಲ್ಲ?’

    ನೆಹರು ಹೀಗೆ ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಪರಕೀಯರಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು.

    1945ರ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಗಣ್ಯರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಹೀಗೆನ್ನುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆ: “ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕಾರ್ಯಕಾರಿಣಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ?”

    ರಾಜಕೀಯ ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೇನೂ ವಿಷಯ ಮಾತಿಗೆ ಇರದೆ? ಸಂಗೀತ ಕಲೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಬಗೆಗೂ ರಾಜಕೀಯಸ್ಥರು ಮಾತನಾಡುವಂತಿಲ್ಲವೆ? ಈ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಜ ರೂಢಿಗಳಿಂದಲೂ ರಾಜಕೀಯಸ್ಥರು ಹೊರಗುಳಿಯಬೇಕೆ?

    ಪ್ರಶ್ನೆ:  ರಾಷ್ಟ್ರನಾಯಕರೂ ಜನರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೇ ತಾನೇ? ಹೀಗಿದ್ದೂ ನವನಿರ್ಮಾಣ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರಲು ಬೇರೇನಾದರೂ ಕಾರಣಗಳಿದ್ದಾವೆ?

    ಉತ್ತರ:   ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದೊಡನೆ ಆಗಿನ ನಾಯಕರು ಜನತೆಗೆ ಹೇಳಿದರು: “ನಿಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಮುಗಿದಿದೆ, ಈಗ ನೀವೆಲ್ಲ ನಿಮ್ಮ ಧಂದೆಗಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಹೋಗಿರಿ. ರಾಷ್ಟ್ರದ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ನಾವು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ.” ನೆಹರುರವರನ್ನೇ ನಾವು ವಿಶೇಷಿಸಬೇಕಾದ ಕಾರಣವೇನಿಲ್ಲ; ಲಜಪತ್‍ರಾಯ್ ಮೊದಲಾದ ಯಾರೇ ನಾಯಕರೂ ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಹುಶಃ ಹೀಗೆಯೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೇನೊ.

    ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರುರವರಂತೆ ಯೋಚಿಸುವವರು  –  ಎಂದರೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯೀಕೃತರಾಗಿದ್ದವರು – ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಾರು ಸಾವಿರ ಜನ ಇದ್ದರು. ನೆಹರು ಆ ವರ್ಗದ ಮುಖವಾಣಿಯಾದರಷ್ಟೆ.

    ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ನೆಹರುರವರನ್ನು ನೋಡಿ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಲಿಲ್ಲವೆ? – ಎನ್ನಬಹುದು. ಜನ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿದರು, ದಿಟ. ಆದರೆ ಜನ ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡದ್ದು ನೆಹರುರವರ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ-ತ್ಯಾಗಗಳನ್ನು; ಅವರು ಗಾಂಧಿಯವರ ಅನುಯಾಯಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದನ್ನು. ನೆಹರುರವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಇತರ ಮುಖಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಅವರು ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಜೀವನದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಕುರಿತು ಯೋಚಿಸುವ ಗೋಜಿಗೆ ಆಗ ಜನ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಜನ ಚಪ್ಪಾಳೆತಟ್ಟಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರು ನೆಹರುರವರ ಚಿಂತನೆಯಷ್ಟನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿದರೆಂದು ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

    ಜನರನ್ನು ‘ರಾಷ್ಟ್ರನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀವೂ ನಮ್ಮೊಡನೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿ’ – ಎಂದು ನಾಯಕವರ್ಗ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಜನ ದೂರವೇ ಉಳಿದರು. ಈಗಲೂ ದೂರವೇ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಉತ್ತರಭಾರತದ ಶಿಕ್ಷಿತ ವರ್ಗವೆಲ್ಲ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ತಮ್ಮ ಮೂಲ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆನ್ನಬಹುದು. ದಕ್ಷಿಣಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಪರಕೀಯಪ್ರಜ್ಞೆ ಅಷ್ಟೊಂದು ಬೇರೂರಿರಲಿಲ್ಲ ಎನ್ನಬಹುದು.

    ಜಯಪ್ರಕಾಶ್ ನಾರಾಯಣರಂಥವರೂ ಗ್ರಾಮಮೂಲದವರಾದರೂ ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ನಗರೀಕರಣದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ್ದವರೇ.

    ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ದಿನಗಳೆದಂತೆ ಹೆಚ್ಚುಹೆಚ್ಚು ಇರುಸುಮುರುಸಾಗಲೂ ಕಾರಣವಾದದ್ದು ಇದೇ ಸಂಗತಿ: ಭಾರತೀಯರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪರಿಭಾಷೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದುದು!

    ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ ಅವರು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಹೀಗೆಂದಿದ್ದರು: “ನಮ್ಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇನೂ ದೋಷವಿಲ್ಲ, ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುವವರು ಸರಿಯಾಗಿರಬೇಕು, ಅಷ್ಟೆ.” ಆದರೆ 1950ರಿಂದ ಈ ‘ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ’ ಪಡೆಯ ಕೈಗೆ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನೋಡಿದ್ದೇವಲ್ಲವೆ! ಆ ಪಡೆಯೇ ಈಗಿನ ಎಷ್ಟೋ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿರುವುದು.

    ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ – ವಿಕೃತಿಯ ಮೂಲವನ್ನು ನಾವು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರಿತುಕೊಂಡಿಲ್ಲವೆಂಬುದು. ಇದರ ಬಗೆಗೆ ಸಮಗ್ರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಈವರೆಗೆ ನಡೆದಂತಿಲ್ಲ. ಇಂದಿನ ಪ್ರಚಲಿತ ಧೋರಣೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ತಿ ಹೊರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯುವುದೇ ಮೇಲೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ಉಳಿದ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪರಂಪರೆಗೆ ಹೊಂದುವಂಥವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದಲ್ಲಿ ಸಫಲತೆಯ ಸಂಭವವಿದ್ದೀತು.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಭಾರತದ ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನೆಯೇ ‘ಪ್ರಗತಿ’ವಿರೋಧಿ – ಎಂಬ ವಾದದ ಬಗೆಗೆ ನಿಮ್ಮ ಅನಿಸಿಕೆ ಏನು?

    ಉತ್ತರ: ಕಳೆದ ಇನ್ನೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯರು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗದ ಮುಖ್ಯ ಸಂಗತಿ – ವಿದೇಶೀ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಸ್ಥಳೀಯರ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮೇಲೆ ಏನು ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆಂಬುದು. ಮನುಷ್ಯನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಸ್ವರೂಪವೇ ಪರಕೀಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನುಗ್ಗಾಗುತ್ತದೆ.

    ಆರ್ಥಿಕ-ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಗಿತತೆಯುಂಟಾಗಬೇಕೆಂಬುದೂ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯ ಒಂದು ನಿರ್ದೇಶನವೇ. (1945ರಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಕೃಷಿಪ್ರಧಾನ ದೇಶವನ್ನಾಗಿಸಬೇಕು – ಎಂದು ವಿನ್‍ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ ಬಯಸಿದ್ದ.)

    ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದ ಮುಜಫರ್‍ಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ 93 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಕಬೂಲ್‍ಸಿಂಗ್ ಎಂಬಾತನ ಭೇಟಿಯಾಯಿತು. ಆತನ ‘ವಜೀರ’ 3000 ‘ಖಾಪು’ಗಳ ಒಡೆಯ. ಆತ ನೀಡಿದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಹೀಗಿದೆ: “ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತರ ಆಳ್ವಿಕೆಯನಂತರ ಏನೋ ಒಂದು ವಿಪ್ಲವ ನಡೆಯಿತು. ಆಗಿನಿಂದ ಜನರ ಮಾನಸಿಕ ದಾಢ್ರ್ಯ ಕುಸಿಯತೊಡಗಿತು. ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಸುಧಾರಣೆ ತರಲು ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ಆದರೂ ಕ್ರಮೇಣ ಅಭದ್ರತೆ ಹೆಚ್ಚಿತು.

    “ಆಗಿಂದಾಗ ಮೂಲಚೇತನ ಮೈಕೊಡವಿ ತಲೆಯೆತ್ತುತ್ತಿದ್ದುದುಂಟು. 1857ರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಸಮರ ಅಂಥ ಒಂದು ಘಟ್ಟ. ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕಿಂತ 1857ರದು ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವದ್ದಿತ್ತು; ಅದರ ಆಧಾರಸ್ಫೂರ್ತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಹಜವಿತ್ತು. ಆದರೆ 1857ರನಂತರ ಸಮಾಜದ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಶಿಥಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತ ಹೋಯಿತು. 1947ರ ತರುವಾಯ ರಾಷ್ಟ್ರ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಬಹುದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಹಾಗಾಗಲಿಲ್ಲ.”

    ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬಲಿಷ್ಠರ ‘ಯಜಮಾನಿಕೆ’ ಇದ್ದದ್ದು ಹೌದು. ಆದರೆ ಅದರ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಾವು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಧನಿಗಳು ಉಳಿದವರಿಗೆ ‘ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಕೇಳಿ’ ಎಂದೇನೋ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು; ಆದರೆ ‘ನನಗಿಂತ ನೀವು ಕಡಮೆ ಊಟ ಮಾಡಿರಿ’ ಎಂದು ಯಾರೂ ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವರ್ಗಸಂಘರ್ಷವಿತ್ತು’ ಇತ್ಯಾದಿ ವಾದಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಆಧಾರವೂ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣದು.

    ನಮ್ಮ ಸಮಾಜ ಹಿಂದೆ ಹೇಗೆ ರಚಿತವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಮನಸ್ಸಿನ ನಮ್ರತೆ ಬೇಕು. ನಾವು ನಿಜವಾಗಿ ಕಲಿತುಕೊಳ್ಳುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೋದರೆ ಜನ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ನೀಡಿಯಾರು. ಆದರೆ ನಾವು ‘ನಮಗೆ ಎಲ್ಲ ತಿಳಿದಿದೆ’ಎಂಬ ಹಮ್ಮಿನಿಂದ ಹೋದರೆ ಜನ ತಮಗೆ ತಿಳಿದುದನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಹೇಳದಿರುವುದು ಸಹಜ.

    ಭಾರತದ ಶಿಕ್ಷಿತ ಮೇಲ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳ ಶಿಕ್ಷಿತವರ್ಗಕ್ಕೂ ಅಂತರ ಇದೆ. ಭಾರತದ ಶಿಕ್ಷಿತವರ್ಗ ಬಲಯುತವಾದದ್ದಲ್ಲ; ಅದು ಉಳಿದವರ ಮೇಲೆ ನಡೆಸುವ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ಕೂಡ ಮೃದುಸ್ವರೂಪದ್ದೇ. ಆದರೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರು ಹಿಂಸೆಯೆಂದರೆ ಹಿಂತೆಗೆಯುವವರಲ್ಲ. ಸ್ಟಾಲಿನ್ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನರನ್ನು ಕೊಂದೂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದ. ಸ್ಟಾಲಿನ್ ಮಾಡಿದಂಥ ಮಾರಣಕ್ರಿಯೆ ಯೂರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೂ ಆಗಬಹುದಿತ್ತು. (ಕ್ರಿ.ಶ. 10ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ)

    ಪ್ರಶ್ನೆ:  ಆಂಗ್ಲರು ಭಾರತವನ್ನು ಶೋಷಿಸಲು ಬಂದವರು. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಭಾರತದ ಸಂಪನ್ನತೆ ಅವರ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ಪೋಷಕವೇ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು, ಅಲ್ಲವೇ?

    ಉತ್ತರ:  ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೂ ನಮಗೂ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೂ ಇತ್ತು. ಲೌಕಿಕ ವ್ಯವಹಾರದ ಕಪಟ ಕೃತ್ರಿಮಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕುಶಲಕಲೆಯಾಗಿ ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ನಾವು ಅಮಾಯಕರಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದ್ದೆವು.

    ಇಂದು ನಾವು ತೆಗಳುವ ಲಂಚ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಅಂಗೀಕೃತ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ಆಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಆಧಾರಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ತಯಾರಿಸಿದ್ದರು, ಅವರು. ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಅಥವಾ ಬೇರಾವುದೋ ಉದ್ಯೋಗ ಪಡೆಯಲು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ನೂರಾರು ಪೌಂಡುಗಳ ‘ಶುಲ್ಕ’ ತೆರಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು “ತಾವು ಸ್ವಂತ ಹಣ ತೆತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿ ಜನ ‘ಈ ಉದ್ಯಮ ನಷ್ಟಕ್ಕೊಳಗಾದರೆ ನಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಹಣವೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ’’ ಎಂಬ ‘ತಾರ್ಕಿಕ’ ಆಧಾರವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು! ಈ ‘ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ’ ಸುಮಾರು 1860ರ ವರೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಯಿತು.

    ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸ್ವಭಾವತಃ ಯಾರನ್ನೂ ನಂಬುವವರಲ್ಲ.

    1780ರ ನಂತರ ಸೈನಿಕಾದಿ ಆಡಳಿತಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ನಾಲ್ವರು ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಆಂಗ್ಲ ಇರಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. 1857ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ಪ್ರಮಾಣ 6:1 ಆಗಿತ್ತು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಹಿತಕರವಿರಲಿಲ್ಲ. “ಭಾರತದ ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ‘ವಿಹಿತ’ವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಗಾಳಿಯ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾದಾಗ ಜನರು ಹೊಸದಿಕ್ಕಿಗೆ ತಿರುಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ” ಎಂದು ಅವರ ಅನುಭವವಿತ್ತು. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೆದುರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಾರತದ ಕೆಲ ಭಾಗಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿದುದು – ಹಿಲ್ ಸ್ಟೇಷನುಗಳು, ವಗೈರೆ.

    1946ರ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಆಯೋಗದ ಮಾತುಕತೆ ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಮೇಲೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ರಕ್ಷಣಾಖಾತೆಯ  ವರಿಷ್ಠ ಸಮಿತಿ ಇನ್ನು ಮೇಲೆ ಭಾರತವನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಡುವುದು ಬಲಪ್ರಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ – ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ನೀಡಿತು; ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಖ್ಯಾಬಲ ಭಾರತದಂಥ ದೊಡ್ಡ ದೇಶವನ್ನು ದಮನರೀತಿಯಿಂದ ಆಳಲು ಎಷ್ಟು ಮಾತ್ರವೂ ಸಾಲದಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಪೆನಿನ್‍ಸುಲಾರ್’ ಭಾರತದಿಂದ ಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಗಮಿಸಿ ಪೂರ್ವಾಂಚಲ ಮುಂತಾದೆಡೆ ತಮ್ಮ ಬಲವನ್ನೆಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಬೇಕು – ಎಂಬ ಯೋಜನೆಯೂ ಹೊಳೆದಿತ್ತು.

    ಭಾರತದ ನಾಗರಿಕತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಆಂಗ್ಲ ಆಕ್ರಮಕರು ವಿಧಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಮಾನದಂಡವೇ ಭೌತವಾದ ಎನ್ನಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಜೇಮ್ಸ್ ಮಿಲ್‍ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೈನಿಕ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿದಷ್ಟೂ ನಾಗರಿಕತೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ‘ಉನ್ನತ’ ಮಟ್ಟದ್ದು.

    ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ನಾಗರಿಕತೆ ತೀರಾ ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದೆನಿಸಿತು. ಜೇಮ್ಸ್ ಮಿಲ್ ಬರೆದ ಸುದೀರ್ಘ ‘ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಚರಿತ್ರೆ’ ಗ್ರಂಥ 1820ರಿಂದ ಆಚೆಗೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಆಂಗ್ಲ ಅಧಿಕಾರಿಗೂ ಕಡ್ಡಾಯ ಅಧ್ಯಯನಗ್ರಂಥವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದ ಆಂಗ್ಲ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ರೂಢಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಜೇಮ್ಸ್ ಮಿಲ್‍ನ ಪ್ರಭಾವ ದಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಮಿಲ್‍ನಿಂದ ಕೆಲವು ದಶಕಗಳೀಚೆ ಬಂದ ಕಾರ್ಲ್‍ಮಾಕ್ರ್ಸ್‍ನ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಭಿನ್ನವೇನೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಾಕ್ರ್ಸ್ ಆಂಗ್ಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯನ್ನೇನೋ ವಿರೋಧಿಸಿದ; ಆದರೆ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬಗೆಗೆ ಆತನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಾಗಲಿ ಮೆಚ್ಚಿಕೆಯಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ.

    ಆಂಗ್ಲ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಎರಡು ಪರಿಣಾಮಗಳೆಂದರೆ – (1) ಭಾರತದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿವರ್ಗ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ವಿಮುಖವಾದದ್ದು; (2) ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೊಸದೊಂದು ‘ಎಲೀಟ್’ ವರ್ಗ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗತೊಡಗಿದ್ದು. ಈ ಎರಡನೆಯ ವರ್ಗ ನಾಲ್ಕೈದು ತಲೆಮಾರುಗಳುದ್ದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚುಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕಗೊಂಡು ಇಂದು ಘನಿಷ್ಠ ಸ್ಥಿತಿ ತಲಪಿದೆ. ಆದರೆ ಭಾರತದ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮಾಜ ಈ ವರ್ಗದ ಪ್ರಭಾವಕಕ್ಷೆಯಿಂದ ಹೊರಗೇ ಉಳಿದಿತ್ತು; ಅವರು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದ ಸಂಗತಿಗಳೇ ಬೇರೆ – ಸಾಮರಸ್ಯ, ಸತ್ತ್ವವಂತಿಕೆ, ಇತ್ಯಾದಿ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕ್ರಮೇಣ ಎರಡು ಪೂರ್ತಿ ವಿಭಿನ್ನ ಸಮಾಜಗಳು ರೂಪತಳೆದವು. ಎರಡರ ನಡುವೆ ಸಹಸ್ಪಂದನವಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೊಂಚಮಟ್ಟಿಗೆ ಈ ವಿಭಿನ್ನ ಸಮಾಜವರ್ಗಗಳೆರಡರ ಜೊತೆಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿದ್ದವರು ಭಾರತೀಯ ಸಾಧು-ಸಂತರು. ಗಾಂಧಿಯವರು ಇಂಥ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಫಲರಾದುದೇ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನದ ಯಶಸ್ಸಿನ ರಹಸ್ಯ.

    ಇಂದು ಆ ಸಂಪರ್ಕ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಇದೀಗ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿರುವವರು ಎಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿ ಇದ್ದಾರು. ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಉದ್ಯಮವಲಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿರುವವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಮೂರು ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದೀತು. ಈ ವರ್ಗಗಳ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡಿದರೆ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡಾ ಹತ್ತರಷ್ಟು ಆದೀತು. ಈ ವರ್ಗಕ್ಕೂ ಉಳಿದ ಸಮಾಜಕ್ಕೂ ನಡುವೆ ದೊಡ್ಡ ಕಂದರ ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಉದ್ಯಮನಿರತರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವರೆನ್ನಲು ಆಗದು; ಅವರು ಉಳಿದವರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭದ್ರವಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅಷ್ಟೆ. ಇವರ ಗಳಿಕೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಉಳಿದವರದು ಸರಾಸರಿ ಮೂರರಲ್ಲೊಂದರಷ್ಟಾದೀತು. ಈ ಪ್ರಭಾವಿವರ್ಗ ಇಂದು ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಕಂದರದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಕಡಮೆಮಾಡಲು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಭಾರತ ಶಕ್ತವಾಗಿಲ್ಲ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ:  ಐರೋಪ್ಯರು ವಸಾಹತೀಕರಿಸಿದುದು ಭಾರತವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಹೊಸದಾಗಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆದ ಬೇರೆ ಕೆಲವು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಭಾರತಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿವೆಯಲ್ಲ? ಇದು ಹೇಗೆ?

    ಉತ್ತರ: ವಸಾಹತೀಕರಿಸಿದ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಳೀಯರ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನು ನಾಮಾವಶೇಷಗೊಳಿಸುವುದು ಯೂರೋಪಿನ ಪರಂಪರೆಯೇ ಆಗಿದೆ. 16-18ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯ ಆಫ್ರಿಕದಲ್ಲಿಯೂ, ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನರ ಮಾರಣಹೋಮವೇ ನಡೆಯಿತು. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸ್ವಲ್ಪ ‘ಸುಧಾರಿಸಿ’ದ್ದರು. ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಶ್ರಮಿಕ ಸೇವೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸರಂಜಾಮು ಒದಗಣೆ ಮೊದಲಾದವಕ್ಕೆಲ್ಲ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಈ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಮಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯ ಪೋಷಣೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಸಮುದಾಯಗಳ  ಘನತೆ-ಆತ್ಮಗೌರವಗಳನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂಬುದು.

    ಹಿಂದಿಗೂ ಇಂದಿಗೂ ಒಂದು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಈಗ್ಗೆ 150-200 ವರ್ಷ ಹಿಂದೆ ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮ ಪಾಡಿಗೆ ತಾವು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು; ಬೇರೆ ಯಾವ ದೇಶದ ಜನ ಹೇಗೆ ಇದ್ದಾರೆಂಬ ಬಗೆಗೆ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಂದು ನಾವು ಅಮೆರಿಕದತ್ತ ಕಣ್ಣುಹಾಯಿಸಿ ‘ನಾವು ಅವರಂತೆ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ!’ ಎಂದು ಸಂಕಟಪಡುತ್ತೇವೆ. ಈ ಪರಿವರ್ತಿತ ಮನೋಧರ್ಮವೇ ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಮೂಲ.

    ಗಾಂಧಿಯವರನ್ನು ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಾಗ ಅವರು ಒಡನೆಯೇ ಹೇಳಿದರು: “ನಾನು ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಭಾರತದಲ್ಲಾದರೋ ನನಗೆ ಮಾಡಲು ಕೆಲಸವಿದೆ. ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಕೆಲಸಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲೂ ಪ್ರಚಾರ ಪಡೆದೀತು.” ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳ ಸರಿಯಾದ ಅನುಕರಣೆಯೇ ನಮ್ಮ ಗುರಿಯಾಯಿತು (ನಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಜಗತ್ತೆಂದರೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್, ಅಮೆರಿಕ ಮಾತ್ರ!) ಆದರೆ ಎಷ್ಟೋ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಿಂದ ಅನುಕರಣೆಯೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ. ಗಂಭೀರ ರಾಜಕೀಯ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಗೋಪ್ಯವಾಗಿ ಉಳಿಸುವಷ್ಟೂ ನಮ್ರ ದಕ್ಷತೆ ಇಲ್ಲ!

    ಇಂದು ಜನಪರವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ, ಪರಿಸರಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯದ ಪರವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಕೂಡ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯಮೂಲಗಳಿಂದ ಬಂದವಾಗಿವೆ.

    ಇನ್ನೊಂದು ಗತಾನುಗತಿಕ ವಾದವೂ ಇದೆ: “ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು ನಿಮಗೆ (ಎಂದರೆ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ) ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯತೆ ಇದೆ.”

    ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಹೀಗೂ ಅಂದಾರು: “ನಾವು ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕಿನವರಿಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂದೇಶ ಮುಟ್ಟಿಸುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯೋಜನಕರವಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕಿನವರು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಕೇಳುತ್ತದೆ.”

    ಈ ದಾರಿಗಳೆಲ್ಲ ಸೂಕ್ತವೂ ಅಲ್ಲ, ಅವು ಗುರಿ ಮುಟ್ಟುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಒಂದಷ್ಟು ಜನಕ್ಕೆ ಬಿಡುವು ಕೊಡದೆ ಅವರ ಸಮಯವನ್ನೂ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಯಾವಯಾವದೋ ಅನುಪಯುಕ್ತ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುವುದಷ್ಟೆ ಮೇಲಣ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಕೆಲಸ.

    ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶತಮಾನವನ್ನು ತಲಪುವ ಬಗೆಗೆ ಈಗ ಮಾತು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಎಷ್ಟು ಜನಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗಿದೆ? ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿಯ ಪಾಲಿಗೆ ಇಂಥ ಪ್ರಸಕ್ತಿಗಳೆಲ್ಲ ಅರ್ಥಶೂನ್ಯ.

    ಪ್ರಶ್ನೆ: ಕಳೆದ ಇನ್ನೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ನಡೆದಿರಲಿ. ಇದೀಗ ಅಮಲಿನಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಕೈಬಿಟ್ಟಲ್ಲಿ ನೈಜಪ್ರಗತಿ ಶಕ್ಯವೆ? ಇನ್ನಷ್ಟು ಗೊಂದಲವೇ ಉಂಟಾಗದೆ?

    ಉತ್ತರ: ಜನರನ್ನು ಅವರ ಪಾಡಿಗೇ ಬಿಟ್ಟರೆ ಸಹಜ ರೀತಿಯ ವಿಕಾಸವಾದೀತು. ಅದು ಸರ್ವೋತ್ಕøಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆಂದು ಇದರ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವ ಸಮಾಜ ತಾನೆ ಆದರ್ಶಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ? ದೋಷಗಳು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ.

    ಆಗ ನಾಡಿನಾದ್ಯಂತ ಪ್ರತ್ಯೇಕ-ಪ್ರಾಂತ-ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸಾವಿರಾರು ಬಗೆಯ ಸಂರಚನೆಗಳು ರೂಪತಳೆದಾವು. ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲ ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಏಕೀಭವಿಸಿಯಾವೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗದು. ಈಗಿರುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಗುಣಾಂಶ ಎಂದರೆ ಅದು ದೇಶವನ್ನೆಲ್ಲ ಒಂದಾಗಿಸಿದೆ. ಇದು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಒಡೆದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಕೆಲಸ ಸುಲಭವಲ್ಲ.

    ಇಂದು ಈ ನೈರಾಶ್ಯದಿಂದ ಹೇಗಾದರೂ ಹೊರಗೆ ಬರಬೇಕಾಗಿದೆ. ಈ ನಿಜವಾದ ವಿಮೋಚನೆಗೆ ಗಾಂಧಿ ತಳಹದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಟ್ಟರು; ಅದು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ದಿಟ, ಸಹಜವೂ ಹೌದು. ಗಾಂಧಿ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ನೇತಾರರಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿ 25 ವರ್ಷ ಕಾಲ. ಅಷ್ಟು ಅಲ್ಪ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವಾಸ್ತವಿಕ. ಆದರೆ ಸಮಾಜ – ಆಡಳಿತಗಳ ನಡುವೆ ಸುಸಂಘಟನೆಯನ್ನು ತರುವುದರ ಮೂಲಕ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಹಜ ವಿಕಾಸಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಬೇಕು – ಎಂಬ ಗಾಂಧಿಯವರ ದೃಷ್ಟಿ ಇಂದಿಗೂ ಸಂಗತ. ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ ಸಾಧನೆಗೆ ಅನುವಾಗಬಲ್ಲದ್ದು ಆ ದಿಕ್ಕಿನ ದೃಢಪ್ರಯತ್ನ ಮಾತ್ರ.

    ಈ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಗಟ್ಟಿ ಆಧಾರವನ್ನೊದಗಿಸಬಲ್ಲದ್ದು ಶತಮಾನಗಳುದ್ದಕ್ಕೂ ಭಾರತ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಎದುರಿಸುತ್ತ ಬಂದಿದೆಯೆಂಬುದರ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಜ್ಞಾನ. ಈ ಸಾಮಾಜಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇತಿಹಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ ದರ್ಶನ ಶಾಸ್ತ್ರಾದಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಯಬೇಕಾಗಿದೆ.

    “ಸಮಾಜ-ಆಡಳಿತಗಳ ನಡುವೆ ಸುಸಂಘಟನೆ ಏರ್ಪಟ್ಟರೆ ಮಾತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರವಿಕಾಸ ಸಾಧ್ಯ”: ಧರ್ಮಪಾಲ್

  • ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಓರ್ವ ಅನನ್ಯ ಇತಿಹಾಸ-ಸಂಶೋಧಕರೂ ಗಾಂಧಿವಾದಿಯೂ ಆದ ಧರ್ಮಪಾಲ್ (19.2.1922-24.10.2006) ಅವರ ಜನ್ಮಶತಾಬ್ದದ ವರ್ಷ 2021-22. ಇತಿಹಾಸಾಧ್ಯಯನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಒಂದು ನೂತನ ಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದವರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅವರು; ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಹಿತಾಸಕ್ತ ಆಂಗ್ಲರಿಂದ ಪ್ರವರ್ತಿತವಾಗಿ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿಯೂ ಅಧಿಕಮಂದಿ ತಥೋಕ್ತ ‘ಸುಶಿಕ್ಷಿತ’ರ ಮೆದುಳುಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿರುವ ಹಲವಾರು ಭ್ರಮೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರವೆಸಗಿ ತಥ್ಯದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿದವರು; ಭಾರತದ ಮುನ್ನಡೆಯು ಯಾರಾರನ್ನೋ ಅನುಕರಿಸಹೊರಡದೆ ಭಾರತದ ಪರಂಪರೆಯಿಂದಲೇ ನಿರ್ದೇಶನಗೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಅವಶ್ಯವೆಂದು ಪ್ರಖರವಾಗಿಯೂ ಆಧಾರಸಹಿತವಾಗಿಯೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದವರು. ಸ್ವದೇಶಪರಂಪರೆಯ ಜ್ಞಾನಸತ್ತ್ವವೆಂಬ ‘ಸಾಫ್ಟ್-ಪವರ್’ನ ಶಕ್ತಿಮತ್ತ್ವವನ್ನು ಭಾರತೀಯರು ಸಮ್ಯಗಧ್ಯಯನದ ಮೂಲಕ ಅರಿತುಕೊಂಡು ತದನುಗುಣ ಧೋರಣೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಾನ್ವಿತಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಭವಿತವ್ಯವಿದೆ – ಎಂದು ಗಾಢವಾಗಿ ನಂಬಿದವರು ಧರ್ಮಪಾಲ್; ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ಹೇರಳ ಸಂಶೋಧನಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿಕೊಡಲು ಆಜೀವವೂ ಪರಿಶ್ರಮ ಮಾಡಿದವರು. ಹೀಗೆ ಧರ್ಮಪಾಲ್ ಅವರದು ಪ್ರಥಮದರ್ಜೆಯ ಉಜ್ಜ್ವಲ ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅದು ಧ್ಯೇಯಾಭಿಮುಖ ಸಂಶೋಧನೆಯೂ ಆಗಿತ್ತು.

    ಇಷ್ಟಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯೆಂದರೆ ಅನಿಷ್ಟನಿವಾರಣೆ. ಆದುದರಿಂದ ಧರ್ಮಪಾಲ್ ಅವರು ಮೊದಲಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವೆಂದರೆ ನೂರೈವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಆಂಗ್ಲಯೋಜಿತ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ರಮದ ಫಲಿತವಾಗಿ ಭಾರತೀಯರ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿರುವ ಅಪಕಲ್ಪನೆಗಳು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಪರಂಪರೆಯ ಬಗೆಗೇ ಉಂಟಾಗಿರುವ ವಿಸ್ಮರಣೆ – ಇವುಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ. ಈ ಮನೋವ್ಯಾಧಿಗಳು ಎಷ್ಟು ವ್ರಣಪ್ರಾಯವಾಗಿವೆಯೆಂದರೆ ಅವನ್ನು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಏಳು ದಶಕಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೂ ಕೊಡವಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.

    ಈಗಲೂ ‘ಎಲೀಟ್’- ಸಮಾಜೋನ್ನತರೆನಿಸಿಕೊಂಡ ಅನೇಕರು ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧಗಳೆಂಬಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವ ಕೆಲವು ‘ಇತಿಹಾಸ’ – ಸಂಗತಿಗಳೆನಿಸಿರುವ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಇಂಥವು:

    (1)    ಜಾತಿವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮೊದಲಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜವು ಛಿದ್ರಗೊಂಡು ಉಚ್ಚವರ್ಗಗಳಿಂದ ‘ಕೆಳ’ ಜಾತಿಗಳವರ ದಮನ ನಡೆದಿದ್ದುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ರಾಜಕೀಯಾಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿಯ ಸಮಾಜವನ್ನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಗೊಳಿಸಿ ಉಪಕರಿಸಿದರು.

    (2)    ‘ಕೆಳ’ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಹೊರಗಿರಿಸಿದ್ದ ಈ ದೇಶವನ್ನು ಅದು ಇದ್ದ ‘ಕತ್ತಲೆಯ’ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ರೀತಿಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಪಸರಿಸಿ ಭಾರತವನ್ನು ಆಧುನಿಕೀಕರಿಸಿದರು.

    (3)    ಭಾರತವು ಔದ್ಯಮಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದುದಲ್ಲದೆ ಇದ್ದ ಸಂಪತ್ತೆಲ್ಲವೂ ಉಚ್ಚವರ್ಗಗಳ ಸ್ವಾಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದಿತು, ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ದತ್ತಿಗಳು ಮೊದಲಾದ ಅನುಪಯುಕ್ತ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿವಿಷ್ಟವಾಗಿದ್ದಿತು. ಇದೂ ಅಸಮಾನತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು.

    (4) ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭಾರತದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೋಚಿದರಾದರೂ ರೈಲು ಸಂಚಾರ, ತಂತಿ ಸಂಪರ್ಕ, ಆರೋಗ್ಯಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಉಪಕರಿಸಿದರು.

    ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಷ್ಟೆ ಮೇಲಿನ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಯಿತು. ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಯಥೇಷ್ಟ ಬೆಳೆಸಬಹುದು.

    ಭಾರತದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ನಿಜಚಿತ್ರ

    ಆದರೆ ಮೇಲಿನಂತಹ ಅರ್ಧಸತ್ಯಗಳನ್ನು ವಾಸ್ತವಾಧಾರಗಳೊಡನೆ ಆಳವಾಗಿ ಪರಾಮರ್ಶಿಸಿದಲ್ಲಿ ಹೊಮ್ಮುವ ಚಿತ್ರವು ಪೂರ್ತಿ ಭಿನ್ನವೇ ಆಗಿದೆಯೆಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವರು ಧರ್ಮಪಾಲ್. ನಿದರ್ಶನಕ್ಕೆ: ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಡುವುದಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರೇ ಉಳಿಸಿಹೋದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿ ಧರ್ಮಪಾಲ್ ಅಂಕಿಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿಂದ ಹೊಮ್ಮಿರುವ ಹಲವು ವಾಸ್ತವಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಹುದು.

    ಬ್ರಿಟಿಷರು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಭಲ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಸ್ಥಾನಾಧಿಪರಲ್ಲಿ ಮೂರರಲ್ಲೆರಡರಷ್ಟು ಮಂದಿ ಈಚೆಗೆ ‘ಓಬಿಸಿ’ಗಳೆಂದು (‘ಅದರ್ ಬ್ಯಾಕ್‍ವರ್ಡ್ ಕ್ಲಾಸಸ್’) ನಮೂದಿಸಲಾಗಿರುವ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಆಢ್ಯತೆಗೆ ಭಂಗ ತಂದು ಇಲ್ಲಿಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಪನ್ನತೆಯನ್ನು ಹದಗೆಡಿಸಿದವರು ಬ್ರಿಟಿಷರೇ ಹೊರತು ಅದಕ್ಕೂ ಜಾತಿವ್ಯವಸ್ಥಾದಿಗಳಿಗೂ ಸಂಬಂಧವೇನಿಲ್ಲ.

    ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವರ್ಗಗಳ ಸ್ವತ್ತಾಗಿದ್ದಿತೆಂಬ ಮಿಥ್ಯೆಯನ್ನೂ ಧರ್ಮಪಾಲ್ ಅಲ್ಲಗಳೆದಿದ್ದಾರೆ.

    ಆಗಿನ (19ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲ ದಶಕಗಳು) ಭಾರತದಲ್ಲಿದ್ದ ಶಾಲೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿದ್ದುದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕವಾಗಿತ್ತು.

    ಔದ್ಯಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದತ್ತ ಕಣ್ಣುಹಾಯಿಸುವುದಾದರೆ: ಭಾರತದ ಸಂಪನ್ನತೆ ಕುರಿತು 1960-1990ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪಾಲ್ ಕ್ರೋಡೀಕರಿಸಿರುವ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಅಲ್ಲಿಂದೀಚಿನ ಅನ್ಯ ಸಂಶೋಧಕರ ಕೃತಿಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ಥಿರಪಟ್ಟಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ಭಾರತ ಪ್ರಮುಖ ಔದ್ಯಮಿಕ ದೇಶವಾಗಿದ್ದು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಜಿ.ಡಿ.ಪಿ.ಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾಲು ಶೇ. 25ರಷ್ಟು ಇದ್ದಿತೆಂದು ಖ್ಯಾತ ಸಂಶೋಧಕ ಪಾಲ್ ಕೆನೆಡಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದಿಂದ ಕೊಳ್ಳೆಹೊಡೆದ ಧಾನ್ಯರಾಶಿಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿ ಭಾರತಕ್ಕೇ ಅಧಿಕ ದರದಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು, ಇತರ ‘ವಸಾಹತು’ಗಳಿಗೆ ಕೂಡಾ – ಎಂದೂ ಪಾಲ್ ಕೆನೆಡಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ಜಾಡಿನ ವಾಸ್ತವಗಳು ಇತ್ತೀಚಿನ ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸಂಶೋಧಕರಾದ ಡೇವಿಡ್ ಕ್ಲಿಂಗಿಂಗ್‍ಸ್ಮಿತ್, ಜೆಫ್ರಿ ಜಿ. ವಿಲಿಯಂಸನ್ ಮೊದಲಾದವರ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿರೀಕೃತವಾಗಿವೆ.

    ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಮುಂಚೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಷೇತ್ರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗೆಗೆ ಧರ್ಮಪಾಲ್ ಶೋಧಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಚುರಪಡಿಸಿರುವ ಕೆಲವು ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಈಗ ಅವಲೋಕಿಸೋಣ.

    18ನೇ ಶತಾಬ್ದದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣಸ್ಥಿತಿ

    ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಎಷ್ಟು ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದಿತು ಎಂಬ ಬಗೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿರುವ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿಯೆ ಹುದುಗಿರುವ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳನ್ನು ಸಮಗ್ರಾಧ್ಯಯನದಿಂದ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ ಹೆಕ್ಕಿತೆಗೆದು ಭಾರತದ ಆಗಿನ ನೈಜ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತೆರೆದಿರಿಸಿದವರು ಧರ್ಮಪಾಲ್. ರಣಜಿತ್‍ಸಿಂಹನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಸ್ಥಿತಿ ಇದ್ದಿತು; ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶಿಕ್ಷಕರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇತರ ಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದರು. ಇದೇ ಜಾಡಿನ ವಿವರಗಳು ಗವರ್ನರ್ ಥಾಮಸ್ ಮನ್ರೋ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪೆನಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕರಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ವರದಿಯಲ್ಲಿಯೂ ದಾಖಲೆಗೊಂಡಿವೆ.

    ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣಪದ್ಧತಿ ಯೂರೋಪಿನಲ್ಲಿದ್ದುದಕ್ಕಿಂತ ಎಷ್ಟು ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದಿತೆಂಬುದನ್ನು 17ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಗಮನಿಸಿ ಅಚ್ಚರಿಗೊಂಡಿದ್ದ ಪೀಟರ್ ಡೆಲ್ಲಾ ವಲೆ ಎಂಬಾತ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಯೂರೋಪಿಗೆ ತಲಪಿ ಪ್ರಮುಖ ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಅನುವಾದಗೊಂಡಿತ್ತು.

    ಈಗಿನ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವನ್ನೂ ಕರ್ನಾಟಕ, ಕೇರಳ, ಒಡಿಶಾಗಳ ಹಲವು ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದ ತಮಿಳುನಾಡು (ಆಗ ‘ಮದರಾಸು’) ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು 1822-25ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ವ್ಯಾಪಕ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಹೊರಪಡುವ ವಿವರಗಳು ಗಮನಸೆಳೆಯುವಂತಿವೆ. ಇಡೀ ಮದರಾಸು ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಆಗ ಇದ್ದ ಶಾಲೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 10,575; ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು (ಕಾಲೇಜುಗಳು) 1094. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ: ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ 1,57,195; ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ 5,431. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಶೂದ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಕೆಳ’ಜಾತಿಗಳವರ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇ. 70ರಿಂದ ಶೇ. 80ರಷ್ಟಿದ್ದಿತು. ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿನ ಅರ್ಹವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ಶೇ. 25ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಧಿಕಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಾಲಕರೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಾಲಿಕೆಯರೂ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೆ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇದ್ದಿತು – ಎಂದು ಮದರಾಸು ಗವರ್ನರನ ವರದಿ ಇದೆ. ಬಳ್ಳಾರಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 1,185 ಇದ್ದರೆ ಶೂದ್ರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 2,998 ಇದ್ದಿತು. ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು 48; ಶೂದ್ರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು 298. ಉತ್ತರ ಆರ್ಕಾಟ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು 698; ಶೂದ್ರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು 4,856. ಹೆಚ್ಚಿನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲಕರಿಗಿಂತ ಬಾಲಿಕೆಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಧಿಕವಾಗಿದ್ದಿತು.

    ಪೂರ್ವಭಾರತದಲ್ಲಿಯೂ 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹದೇ ಚಿತ್ರ ಇದ್ದುದು ವಿಲಿಯಂ ಆ್ಯಡಂ ಎಂಬಾತ 1835-38ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕೂವರೆ ಲಕ್ಷ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪೂರ್ಣೀ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 1801ರಲ್ಲಿ 119 ಪ್ರೌಢ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು, ಹದಿನಾರೂಕಾಲು ಲಕ್ಷ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಇದ್ದ 24-ಪರ್ಗಣ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ 190 ಪ್ರೌಢ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಇದ್ದವು. ಉಲ್ಲೇಖಾರ್ಹ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಮುರ್ಶಿದಾಬಾದ್, ಬೀರ್‍ಭೂಂ, ಬುರ್ದವಾನ್, ದಕ್ಷಿಣ ಬಿಹಾರ, ತಿರ್ಹಟ್ – ಈ ಐದೂ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಿಂತ ಕಾಯಸ್ಥರು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಬಹುತೇಕ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಸ್ಥಾನಿಕಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ (ಬಂಗಾಳಿ ಅಥವಾ ಒಡಿಯಾ) ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಹತ್ತಾರು ವಿವರಗಳು ವಿಲಿಯಂ ಆ್ಯಡಂ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಮತ್ತಿತರ ವರದಿಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆಗೊಂಡು ಲಭ್ಯವಿವೆ.

    ವಿಜ್ಞಾನ, ಕೃಷಿ, ಉದ್ಯಮ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು

    17-18ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ-ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಾರತ ಎಷ್ಟು ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಹಂತದಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಧರ್ಮಪಾಲ್ ಸ್ಫೋಟಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಬ್ಬಿಣ-ಉಕ್ಕು ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದ ಭಾರತ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯ ಪಡೆದಿದ್ದುದು ಸುವಿದಿತ. ಕ್ರಿ.ಶ. 1800ರಷ್ಟು ಈಚೆಗೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣ-ಉಕ್ಕು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದ 10,000ದಷ್ಟು ಕುಲುಮೆಗಳು ಇದ್ದವೆಂದೂ, ಒಂದೊಂದು  ಕುಲುಮೆಯೂ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು 20 ಟನ್ನಿನಷ್ಟು ಉನ್ನತ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಉಕ್ಕನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಸಾಮಥ್ರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಿತೆಂದೂ ದ್ಯೋತವಾಗುತ್ತದೆ. 18ನೇ ಶತಾಬ್ದದಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ಬರ್ಫ (ಐಸ್) ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

    1835ರ ವೇಳೆಗೇ ಸಿಡುಬಿಗೆ ಚುಚ್ಚುಮದ್ದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು – ಎಂದು ವಿಲಿಯಂ ಆ್ಯಡಂ ವರದಿ ದಾಖಲೆ ಮಾಡಿದೆ. ಬಂಗ್ಲಾದೇಶ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿದ್ಯಾಲಯವಿತ್ತು; ನಾಥೋರ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೆ 205 ಮಂದಿ ತಜ್ಞ ವೈದ್ಯರೂ 297 ಅನುಭವಿ ಸೂಲಗಿತ್ತಿಯರೂ ಇದ್ದರು.

    ಕೃತಕ ಮೂಗುಜೋಡಣೆ ತಂತ್ರ ಮೊದಲಾದ ‘ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಸರ್ಜರಿ’ ವಿಧಾನಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ 18ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ವೇಳೆಗೇ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದ್ದು ಅವುಗಳ ಸವಿವರ ಮಾಹಿತಿ 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಜೆ.ಸಿ. ಕಾರ್‍ಫ್ಯೂ ಎಂಬ ಸಮುನ್ನತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಶಸ್ತ್ರವೈದ್ಯನ ಮೂಲಕ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ ರವಾನೆಯಾಯಿತು.

    ಕೃಷಿ ತಾಂತ್ರಿಕತೆ ಅದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದುದಕ್ಕಿಂತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿತ್ತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿದ್ದ ಕೃಷಿ-ಉಪಕರಣಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಟ್ಟದವಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಗಮನಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಅನುಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ 1800ರಲ್ಲಿ ಕಲೆಕ್ಟರನೊಬ್ಬ ರವಾನಿಸಿದ್ದ. ಭಾರತೀಯ ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು 16ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೇ ಡಚ್ಚರು, ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು ಮೊದಲಾದ ಐರೋಪ್ಯ ಶೋಧಕರು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡತೊಡಗಿದ್ದರು.

    17-18-19ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತ ಔದ್ಯಮಿಕವಾಗಿಯೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿಯೂ ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿಯೂ ಎಷ್ಟು ಉನ್ನತಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿತೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಮೇಲೆ ಸ್ಮರಿಸಿರುವಂತಹ ರಾಶಿರಾಶಿ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಮೂಲ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಕರಗಳಿಂದಲೇ ಧರ್ಮಪಾಲ್ ಶ್ರಮಪೂರ್ವಕ ಹೆಕ್ಕಿತೆಗೆದು ಪರಿಚಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ‘ಭಾರತ ಅಂಧಕಾರಯುಗದಲ್ಲಿತ್ತು, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬಂದು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಹರಡಿದರು’ ಎಂಬ ಕಥನ ಪೂರ್ಣ ನಿರಾಧಾರವಾದದ್ದೆಂಬುದನ್ನು ವಿವಾದಾತೀತವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು; ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮ ಗತ-ಇತಿಹಾಸದ ಬಗೆಗೆ ಅಭಿಮಾನ ತಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಗಟ್ಟಿ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿಕೊಟ್ಟು ದಾರಿತಪ್ಪಿದ್ದ ಇತಿಹಾಸಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಚಿಕಿತ್ಸಕರಾದರು.

    ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿ ಮೇಲೆ ದಿಕ್‍ಪ್ರದರ್ಶಕವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿರುವಂತೆ ಇದ್ದರೂ ‘ಭಾರತ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಜಗತ್ತಿಗಿಂತ ಮುನ್ನೂರು ವರ್ಷ ಹಿಂದೆ ಇದೆ’ ಎಂದು ನೆಹರು ಯುಗದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರದಂತೆ ಪಠಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಟ್ಟುಕತೆಯ ಬಗೆಗೆ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು! ಈಗಲೂ ಈ ಭ್ರಾಂತಿಜನ್ಯ ಕಲ್ಪನೆಗಳ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೆ ವಿಹರಿಸುವ ‘ಎಲೀಟ್’ – ‘ಸುಶಿಕ್ಷಿತ’ ಮಂದಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿರುವುದು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಆಶಯದಿಂದ ನೆಟ್ಟುಹೋದ ‘ಆಧುನಿಕ’ ಶಿಕ್ಷಣವಿನ್ಯಾಸ ಎಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿ ಬೇರುಬಿಟ್ಟಿದೆಯೆಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

    ದಾರಿತಪ್ಪಿದುದರ ಮೂಲ; ಚಿಕಿತ್ಸೆ

    ಮೇಲಿನವೆಲ್ಲ ಗತ-ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಸಂಗತಿಗಳಷ್ಟೆ ಆಗಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಅವನ್ನು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಇರಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತೇನೊ. ಆದರೆ ದುರಂತದ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಧೋರಣೆಗಳೂ ಭಾರತದ ನಿಜಸ್ವರೂಪ ಕುರಿತ ಮಿಥ್ಯಾಜನ್ಯ ಗ್ರಹಿಕೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೆ ರೂಪಗೊಂಡವು. ಭಾರತೀಯರ ನೈಜ ಆಂತರಿಕ ಸ್ವರೂಪ, ಮಾನಸಿಕತೆ, ಕ್ಷಮತೆ, ಉದಾತ್ತತೆ, ಪಂಚಾಯತ ಪರಂಪರೆಯೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಸ್ವದೇಶೀ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೇಲ್ಮೆ – ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಹಲವಾರು ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ಪರಾಮರ್ಶನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಧರ್ಮಪಾಲ್ ಅವರ ವೈಚಾರಿಕ ಬರಹಗಳೂ ವಿಪುಲವಾಗಿವೆ. ಅವರ ಅಗಾಧ ಶೋಧಕಾರ್ಯದ  ಮಥಿತಾರ್ಥವನ್ನು ಅವರದೇ ಆದ ಈ ಮಾತುಗಳು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಿವೆ:

    “[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮೂಲಗಳ ಶೋಧದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೆ ಕ್ರೋಡೀಕರಿಸಲಾಗಿರುವ] ಸಮೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಭಾರತದ ಚಿತ್ರ ಕೇವಲ ಕಾಲಕ್ರಮಾಗತ ಯಾಂತ್ರಿಕ ರೂಢಿಗಳ ಪರಿಣಾಮವೆನ್ನಲಾಗದು. ಭಾರತದ ಸ್ವಾಭಿಮಾನವೇ ಅದರ ಸರ್ವತೋಮುಖ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುದು; ಮತ್ತು ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿದ್ದ ನೈತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮಾಜ ದೂರ ಸರಿಯದಿದ್ದುದು.” [‘ಭಾರತ ಜಾಗೃತಿ’ (2000ದ ಮುದ್ರಣ), ಪುಟ 55]

    ಭಾರತದ ಅಭ್ಯುದಯಪಥ ಮುಗ್ಗರಿಸಿದುದು ಹೇಗೆಂಬ ಬಗೆಗೆ ಧರ್ಮಪಾಲ್‍ರವರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟವೂ ನಿಷ್ಠುರವೂ ಆಗಿತ್ತು:

    “ನೆಹರು ನೇತೃತ್ವದ ಪರಿಣಾಮವೆಂದರೆ ಭಾರತದ ಆಗುಹೋಗುಗಳನ್ನು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯೀಕೃತ ಸಮಾಜವರ್ಗದ ಮುಷ್ಟಿಗೆ ಸಿಲುಕಿಸಿದ್ದು. ಈ ‘ಎಲೀಟ್’ ಪಡೆಗೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಜಗತ್ತಿನ ಬಗೆಗೆ ಇದ್ದ ಜ್ಞಾನವೂ 19ನೇ ಶತಮಾನದ್ದು. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಜಗತ್ತಿನ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು – ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಸಮರ, ‘ವಿಚಾರವಾದ’ಕ್ಕೆ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನ, ಪ್ರಾಕೃತಿಕಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ನಿರಂತರ ಶೋಷಣೆ, ಇತ್ಯಾದಿ.

    ಇದರಿಂದಾಗಿ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ವಿಜ್ಞಾನ-ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಲ್ಪನೆಗಳು, ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಚಿಂತನೆ – ಈ ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಾರತೀಯ ನೇತಾರರು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಯೂರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಿದ್ದ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ. …. ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಮನೋದಾಢ್ರ್ಯ, ಸಹಿಷ್ಣುತೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಮಾತ್ರ ನಾವು ಇನ್ನೂ ಒಂದು ನಾಗರಿಕತೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. …. ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ನೈಜಭಾರತೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ನೆಲಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಭದ್ರವಾಗಿ ಬೇರೂರಿದ್ದಾರೆ. …. ಈಗ ನಮ್ಮ ಮುಂದಿರುವ ಸವಾಲೆಂದರೆ ಕಳೆದ ಇನ್ನೂರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆಗಿರುವ ಹಾನಿಯಿಂದ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಭಾರತದ ನೈಜ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನು ಆದಷ್ಟು ಪುನರುಜ್ಜೀವಿಸುವುದು ಹೇಗೆ –  ಎಂಬುದು.” [‘ಭಾರತ ಜಾಗೃತಿ’ (2000ದ ಮುದ್ರಣ), ಪುಟಗಳು 71-72, 78]

    ಇದೀಗ ನೂತನ ‘ಆತ್ಮನಿರ್ಭರ’ ಪರ್ವದತ್ತ ಹೆಜ್ಜೆಯಿರಿಸಲು ಭಾರತ ಉದ್ಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪಾಲ್ ಅವರ ಅನನ್ಯ ಮೌಲಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನೂ ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ಆಂತರಿಕ ಸ್ವರೂಪ ಕುರಿತ ಅವರ ವಿರಳ ಒಳನೋಟಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ನಾಲ್ಕಾರು ಬರಹಗಳ ಪುನರವಲೋಕನವು ಸಂಗತವೂ ಪ್ರಯೋಜನಕರವೂ ದಿಕ್‍ಪ್ರದರ್ಶಕವೂ ಆಗುತ್ತದೆಂಬುದು ನಿಸ್ಸಂಶಯ.

    ಧರ್ಮಪಾಲ್ : ಜೀವನರೇಖೆಗಳು

    1922:   ಫೆಬ್ರುವರಿ 19 – ಜನನ, ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದ ಮುಜಫರ್ ನಗರದ ಕಂಧಾಲಾದಲ್ಲಿ.

    1936-40:   ಲಾಹೋರ್, ಮೀರಠ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲಾ-ಕಾಲೇಜು ವ್ಯಾಸಂಗ.

    1940:    ಕಾಲೇಜು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾಂದೋಲನದ ತೆಕ್ಕೆಗೆ.

    1942: ‘ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯ’ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯ  ಪಾತ್ರ.

    1943: ಏಪ್ರಿಲ್-ಜೂನ್ – ಬಂಧನ, ದೆಹಲಿ ಕೊತ್ವಾಲಿಯಲ್ಲಿ.

    1944ರಿಂದ: ಮೀರಾಬೆಹ್ನ್‍ರೊಡನೆ ರೂರ್ಕಿ-ಹರಿದ್ವಾರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಾಭ್ಯುದಯ ಕಾರ್ಯಾವಳಿ.

    1947: ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸೋಷಲಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ; ರಾಮ ಮನೋಹರ ಲೋಹಿಯಾ,   ಕಮಲಾದೇವಿ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ ಮೊದಲಾದವರ ಒಡನಾಟ.

    1948-49:  ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕ, ಇಂಡಿಯನ್             ಕೋ ಆಪರೇಟಿವ್ಯೂನಿಯನ್; ಇಸ್ರೇಲ್, ಲಂಡನ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ.

    1949:    ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 3 – ಫಿಲ್ಲಿಸ್ ಎಲೆನ್  ಫೋರ್ಡ್‍ರೊಡನೆ ವಿವಾಹ.

    1954-56:    ಲಂಡನ್ ವಾಸ್ತವ್ಯ: ಸಂಶೋಧನೆ.

    1958-64:  ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, Association of Voluntary Agencies for Rural Development;  ಜಯಪ್ರಕಾಶ ನಾರಾಯಣ್‍ರ ಒಡನಾಟ.

    1962:    ‘Panchayat Raj as the Basis of Indian Polity’ ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಕಟನೆ.

    1962:  ಚೀನಾ ಬಗೆಗೆ ನೆಹರು ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಟೀಕಿಸಿ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದುದಕ್ಕಾಗಿ 2 ತಿಂಗಳ ಸೆರೆವಾಸ.

    1963ರಿಂದ:  ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಲೇಖ್ಯಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ.

    1971:  ‘Indian Science and Technology in the Eighteenth Century’  ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಕಟನೆ.

    1975-77:  ‘Save J.P.’ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯ ಪಾತ್ರ.

    1979ರಿಂದ:  ಲಂಡನ್, ಚೆನ್ನೈ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ.

    1981ರಿಂದ: ವರ್ಧಾ ಸೇವಾಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವ್ಯ.

    1983: ‘The Beautiful Tree’ ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಕಟನೆ.

    1985ರಿಂದ:  ಚೆನ್ನೈಯಲ್ಲಿನ Patriotic and People-Oriental Science and  Technology ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ನೇತೃತ್ವ.

    1991:   ‘Bharatiya Chiltta, Manas and Kala’ ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಕಟನೆ.

    1993: ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಬಗೆಗೆ ಹೇಳಿಕೆಗಳು.

    1999:   ‘Despoliation and Defaming of India’ ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಕಟನೆ.

    2002:   ‘Despoliation and Defaming of India’ ಪ್ರಕಟನೆ  (ಸಹಕರ್ತೃಕ).

    2006:   ಅಕ್ಟೋಬರ್ 24 – ನಿಧನ, ವರ್ಧಾದ ಸೇವಾಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ.

    ಇತಿಹಾಸ-ಸಂಶೋಧಕ ಧರ್ಮಪಾಲ್

ವ್ಯಾಸಸಂದೇಶ: ಭಾರತ-ಸಾವಿತ್ರೀ
ವ್ಯಾಸಸಂದೇಶ: ಭಾರತ-ಸಾವಿತ್ರೀ

ಗುರು ವಂದನೆ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನದ ತವನಿಧಿಯಾದ ವ್ಯಾಸಮಹರ್ಷಿಗಳ ಜನ್ಮದಿನದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಆಷಾಢ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯನ್ನು ‘ವ್ಯಾಸಪೂರ್ಣಿಮೆ’ ಅಥವಾ ‘ಗುರುಪೂರ್ಣಿಮೆ’ ಎಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸುವ ರೂಢಿ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ನಡೆದುಬಂದಿದೆ. (ಈ ವರ್ಷ ಜುಲೈ ೨೪). ಆ ನಿಮಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಮಾನವತೆಗೆ ವ್ಯಾಸರ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕುರಿತು...

ಭಾರತ ಕೇಸರಿ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ
ಭಾರತ ಕೇಸರಿ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ

ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಬಲಿದಾನವಾದದ್ದರ (23 ಜೂನ್ 1953) 68ನೇ ವರ್ಷ ಇದು (2021). ಯಾವ ಧ್ಯೇಯಕ್ಕಾಗಿ ಡಾ|| ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಹುತಾತ್ಮರಾದರೋ ಆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಇನ್ನೂ ನೇರವೇರಬೇಕಾಗಿದೆ. ಆ ಪ್ರಖರ ರಾಷ್ಟ್ರಭಕ್ತರ ತ್ಯಾಗವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರಲೆಂದು ಹಾರೈಸುತ್ತ...

ಚುನಾವಣೆಯ ಫಲಶ್ರುತಿ
ಚುನಾವಣೆಯ ಫಲಶ್ರುತಿ

ಚುನಾವಣೆಗಳು ಪಾಠ ಕಲಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ದಿಟವೇ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿ ಸಾರಿ ಬೇರೆಯವೇ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತವೆಂಬುದೂ ದಿಟವೇ. ಯಾವುದೇ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ಸದಾಕಾಲ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾರದೆಂಬುದು ಹಲವು ಬಾರಿ ಪುರಾವೆಗೊಂಡಿದೆ. ಯಾವುದೊ ‘ಅಲೆ’ಗಳು ಪವಾಡವನ್ನೆಸಗಿಬಿಡುತ್ತದೆಂಬುದನ್ನು ಪೂರ್ಣ ನೆಚ್ಚುವಂತಿಲ್ಲವೆಂಬುದೂ ಹಲವು ಬಾರಿ ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ....

“ಸಮಾಜ-ಆಡಳಿತಗಳ ನಡುವೆ ಸುಸಂಘಟನೆ ಏರ್ಪಟ್ಟರೆ ಮಾತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರವಿಕಾಸ ಸಾಧ್ಯ”:  ಧರ್ಮಪಾಲ್
“ಸಮಾಜ-ಆಡಳಿತಗಳ ನಡುವೆ ಸುಸಂಘಟನೆ ಏರ್ಪಟ್ಟರೆ ಮಾತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರವಿಕಾಸ ಸಾಧ್ಯ”: ಧರ್ಮಪಾಲ್

ಖ್ಯಾತ ಗಾಂಧಿವಾದಿ ಇತಿಹಾಸಸಂಶೋಧಕ ಧರ್ಮಪಾಲ್‍ರೊಡನೆ ‘ಉತ್ಥಾನ’ಕ್ಕಾಗಿ ಎಸ್.ಆರ್. ರಾಮಸ್ವಾಮಿಯವರು 1989ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಶನ. ಇದು ‘ಉತ್ಥಾನ’ದ 1990ರ ಜನವರಿ ವಿಶೇಷಾಂಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಪ್ರಶ್ನೆ: ಭಾರತಕ್ಕೆ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಜನರಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ್ದ ಧ್ಯೇಯವಾದ, ರಾಷ್ಟ್ರಕ ಭಾವನೆಗಳು ಆಮೇಲೆ...

ಇತಿಹಾಸ-ಸಂಶೋಧಕ ಧರ್ಮಪಾಲ್
ಇತಿಹಾಸ-ಸಂಶೋಧಕ ಧರ್ಮಪಾಲ್

ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಓರ್ವ ಅನನ್ಯ ಇತಿಹಾಸ-ಸಂಶೋಧಕರೂ ಗಾಂಧಿವಾದಿಯೂ ಆದ ಧರ್ಮಪಾಲ್ (19.2.1922-24.10.2006) ಅವರ ಜನ್ಮಶತಾಬ್ದದ ವರ್ಷ 2021-22. ಇತಿಹಾಸಾಧ್ಯಯನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಒಂದು ನೂತನ ಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದವರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅವರು; ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಹಿತಾಸಕ್ತ ಆಂಗ್ಲರಿಂದ ಪ್ರವರ್ತಿತವಾಗಿ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿಯೂ ಅಧಿಕಮಂದಿ ತಥೋಕ್ತ ‘ಸುಶಿಕ್ಷಿತ’ರ ಮೆದುಳುಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ...

ವ್ಯಾಸಸಂದೇಶ: ಭಾರತ-ಸಾವಿತ್ರೀ
ವ್ಯಾಸಸಂದೇಶ: ಭಾರತ-ಸಾವಿತ್ರೀ

ಗುರು ವಂದನೆ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನದ ತವನಿಧಿಯಾದ ವ್ಯಾಸಮಹರ್ಷಿಗಳ ಜನ್ಮದಿನದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಆಷಾಢ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯನ್ನು ‘ವ್ಯಾಸಪೂರ್ಣಿಮೆ’ ಅಥವಾ ‘ಗುರುಪೂರ್ಣಿಮೆ’ ಎಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸುವ ರೂಢಿ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ನಡೆದುಬಂದಿದೆ. (ಈ ವರ್ಷ ಜುಲೈ ೨೪). ಆ ನಿಮಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಮಾನವತೆಗೆ ವ್ಯಾಸರ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕುರಿತು...

ಭಾರತ ಕೇಸರಿ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ
ಭಾರತ ಕೇಸರಿ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ

ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಡಾ|| ಶ್ಯಾಮಾಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿಯವರ ಬಲಿದಾನವಾದದ್ದರ (23 ಜೂನ್ 1953) 68ನೇ ವರ್ಷ ಇದು (2021). ಯಾವ ಧ್ಯೇಯಕ್ಕಾಗಿ ಡಾ|| ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಹುತಾತ್ಮರಾದರೋ ಆ ಲಕ್ಷ್ಯ ಇನ್ನೂ ನೇರವೇರಬೇಕಾಗಿದೆ. ಆ ಪ್ರಖರ ರಾಷ್ಟ್ರಭಕ್ತರ ತ್ಯಾಗವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗದಿರಲೆಂದು ಹಾರೈಸುತ್ತ...

ಚುನಾವಣೆಯ ಫಲಶ್ರುತಿ
ಚುನಾವಣೆಯ ಫಲಶ್ರುತಿ

ಚುನಾವಣೆಗಳು ಪಾಠ ಕಲಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ದಿಟವೇ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿ ಸಾರಿ ಬೇರೆಯವೇ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತವೆಂಬುದೂ ದಿಟವೇ. ಯಾವುದೇ ತಂತ್ರಗಾರಿಕೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ಸದಾಕಾಲ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾರದೆಂಬುದು ಹಲವು ಬಾರಿ ಪುರಾವೆಗೊಂಡಿದೆ. ಯಾವುದೊ ‘ಅಲೆ’ಗಳು ಪವಾಡವನ್ನೆಸಗಿಬಿಡುತ್ತದೆಂಬುದನ್ನು ಪೂರ್ಣ ನೆಚ್ಚುವಂತಿಲ್ಲವೆಂಬುದೂ ಹಲವು ಬಾರಿ ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ....

“ಸಮಾಜ-ಆಡಳಿತಗಳ ನಡುವೆ ಸುಸಂಘಟನೆ ಏರ್ಪಟ್ಟರೆ ಮಾತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರವಿಕಾಸ ಸಾಧ್ಯ”:  ಧರ್ಮಪಾಲ್
“ಸಮಾಜ-ಆಡಳಿತಗಳ ನಡುವೆ ಸುಸಂಘಟನೆ ಏರ್ಪಟ್ಟರೆ ಮಾತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರವಿಕಾಸ ಸಾಧ್ಯ”: ಧರ್ಮಪಾಲ್

ಖ್ಯಾತ ಗಾಂಧಿವಾದಿ ಇತಿಹಾಸಸಂಶೋಧಕ ಧರ್ಮಪಾಲ್‍ರೊಡನೆ ‘ಉತ್ಥಾನ’ಕ್ಕಾಗಿ ಎಸ್.ಆರ್. ರಾಮಸ್ವಾಮಿಯವರು 1989ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಶನ. ಇದು ‘ಉತ್ಥಾನ’ದ 1990ರ ಜನವರಿ ವಿಶೇಷಾಂಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಪ್ರಶ್ನೆ: ಭಾರತಕ್ಕೆ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಜನರಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ್ದ ಧ್ಯೇಯವಾದ, ರಾಷ್ಟ್ರಕ ಭಾವನೆಗಳು ಆಮೇಲೆ...

ಇತಿಹಾಸ-ಸಂಶೋಧಕ ಧರ್ಮಪಾಲ್
ಇತಿಹಾಸ-ಸಂಶೋಧಕ ಧರ್ಮಪಾಲ್

ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಓರ್ವ ಅನನ್ಯ ಇತಿಹಾಸ-ಸಂಶೋಧಕರೂ ಗಾಂಧಿವಾದಿಯೂ ಆದ ಧರ್ಮಪಾಲ್ (19.2.1922-24.10.2006) ಅವರ ಜನ್ಮಶತಾಬ್ದದ ವರ್ಷ 2021-22. ಇತಿಹಾಸಾಧ್ಯಯನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಒಂದು ನೂತನ ಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದವರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅವರು; ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಹಿತಾಸಕ್ತ ಆಂಗ್ಲರಿಂದ ಪ್ರವರ್ತಿತವಾಗಿ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿಯೂ ಅಧಿಕಮಂದಿ ತಥೋಕ್ತ ‘ಸುಶಿಕ್ಷಿತ’ರ ಮೆದುಳುಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ...

ಅಜ್ಜಿಮನೆಯೆಂಬ ಅಮರಾವತಿ!
ಅಜ್ಜಿಮನೆಯೆಂಬ ಅಮರಾವತಿ!

ಅಜ್ಜಿಯಿಂದ, ಅಜ್ಜಿಮನೆಯಿಂದ ಇಡೀ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗುವ ಹಲವು ಪಾಠಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನೋಡಿಯೇ ಕಲಿತೆವು. ಬೋಧನಾ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ, ಅನುಭವಿಸುವ ಪಾಠಗಳು, ಹಿರಿಯರು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಅನುಕರಣೆ, ಅನುಸರಣೆಯೇ ನಮ್ಮ ಬಾಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟಮಾರ್ಗ ರೂಪಿಸಿವೆ. ‘ಆ ಕಾಲವೊಂದಿತ್ತು.. ದಿವ್ಯ ತಾನಾಗಿತ್ತು… ಅದು ಬಾಲ್ಯವಾಗಿತ್ತು!’ –...

ಹದವಾದ ಮಣ್ಣು ಹಸನಾದ ಬದುಕು
ಹದವಾದ ಮಣ್ಣು ಹಸನಾದ ಬದುಕು

ಅರಳೀಕಟ್ಟೆಗೆ ಕುಳಿತ ಮಲ್ಲೇಶಜ್ಜ ಹಿಗ್ಗಾಮುಗ್ಗಾ ಬೈಯದಿದ್ದರೆ ಈವತ್ತಿಗೂ ಹಮಾಲಿ ಕೆಲಸವನ್ನೇ ತಾನು ಮಾಡಕೊಂತಿರ್ತಿದ್ನೇನೋ! ‘ನಾ ಎಷ್ಟೇ ಕಟುಕಿ ಮಾತಾಡಲಿ ಸಹಿಸ್ಕೊಂಡು ತ್ವಾಟಾ ಮಾಡಿದಾಕಿ ಈಕಿ’ ಎಂಬ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡಿದ ಮಾದಪ್ಪ. ಮಂಜೀಹಾಳದ ಹದಗೆಟ್ಟ ರಸ್ತೆಯ ಎರಡೂ ಕಡೆ...

ಅರಳೀಕಟ್ಟೆಯೂ, ಟೀವಿ ಚರ್ಚೆಯೂ
ಅರಳೀಕಟ್ಟೆಯೂ, ಟೀವಿ ಚರ್ಚೆಯೂ

ಪ್ರಬಂಧ ಸತ್ಯ ಎಂದರೆ ಬೆಂಕಿ ಎಂದು ಜನ ನಂಬಿದ್ದ ಕಾಲವದು. ಗ್ರಾಮೀಣರೇ ಆರಿಸಿದ ಐವರು ಸದಸ್ಯರ ಸಮಿತಿಯೇ ಪಂಚಾಯತಿ. ಅದು ಪ್ರಜಾತಂತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೊದಲ ಮಾದರಿ. ಹರಟೆ ಎಂಬ ಒಣಮಾತಿನ, ಕಾಲಹರಣದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ನೆನೆದರೆ ಸಾಕು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು...

ಭ್ರಮೆ
ಭ್ರಮೆ

ಶೀಲಾ, ಲತಾ, ರಶ್ಮಿ ಮತ್ತು ನಾನು ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ನೇಹಿತೆಯರು. ಆಗಾಗ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ನಾವು ಮೂವರು ವಾಚಾಳಿಗಳಾದರೆ ಶೀಲಾ ನಮ್ಮಂತಲ್ಲ. ಮೌನವನ್ನು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸುವವಳು. ಒಳ್ಳೆಯ ಬರಹಗಾರ್ತಿಯಾದ ಅವಳು ತನ್ನ ಅನೇಕ ಕಥೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಪಡೆದಂಥವಳು. ತಾನು ಬರೆದ ಅನೇಕ...

ತ್ರಿಕೂಟ  4. ಗೌತಮ
ತ್ರಿಕೂಟ 4. ಗೌತಮ

ಮುದ್ಗಲಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಲಪುವವರೆಗೂ ನನಗಿದ್ದ ಉದ್ದೇಶ ಒಬ್ಬಳು ಸಂಸ್ಕಾರವಂತೆಯಾದ ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಪಡೆಯುವುದು ಮಾತ್ರ. ಅವಳು ಮುದ್ಗಲಮುನಿಯ ಮಗಳು ಎಂಬುದು ಋಷಿತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯವೆನಿಸಿತ್ತು ಅಷ್ಟೇ. ಅದರಿಂದಾಚೆಗೆ ನಾನು ಏನನ್ನೂ ಯೋಚಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮಂತಹ ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಭವಿತವ್ಯದ ಕುರಿತು ಕನಸುಗಳು ಮೂಡುವುದೂ ಕಡಮೆಯಷ್ಟೆ? ಹಾಗಾಗಿ...

ಉತ್ಥಾನ - ಸದಭಿರುಚಿಯ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆ

`ಉತ್ಥಾನ’ : ೧೯೬೫ರಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿರುವ ಕನ್ನಡದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಸದಭಿರುಚಿಯ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆ. ರಾಜ್ಯದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸರಣ ಇರುವ ಸಂಚಿಕೆಯು ಈಗ ಕ್ರೌನ್‌ ಚತುರ್ದಳ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ೧೧೨ ವರ್ಣಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಲೇಖನ, ನುಡಿಚಿತ್ರ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದೆ.  ಸಂಚಿಕೆಯ ಬೆ ಲೆ ೨೦ ರೂ.

Utthana
Kannada Monthly Magazine ​
Utthana Trust
Keshavashilpa, Kempegowda Nagara
Bengaluru - 560019
Karnataka State , INDIA

Phone : 080-26612732
Email : utthana1965@gmail.com

ಉತ್ಥಾನದ ಹೊಸ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮ್ಮ ಈಮೈಲ್‌ ಅಂಚೆಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆಯಿರಿ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ವಾರ್ತಾಪತ್ರಕ್ಕೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಚಂದಾದಾರರಾಗಿ